سپاه پاسداران در مشهد «دولت مقاومت» تشکیل داد؛ ایران عملاً به دو جبهه تقسیم شد

تنها چند روز پس از آنکه نیروهای «ارتش آزاد» کنترل تهران را به دست گرفتند و دولت موقت انتقالی را مستقر کردند، بحران در ایران وارد مرحله‌ای تاریک و بی‌سابقه شد. فرماندهان ارشد سپاه پاسداران که به همراه مجتبی خامنه‌ای به شرق کشور عقب‌نشینی کرده بودند، روز سه‌شنبه رسماً در شهر مشهد اعلام موجودیت یک «دولت مقاومت» کردند. این اقدام، ایران را عملاً به دو موجودیت سیاسی و نظامی مجزا تقسیم کرده است که هر یک ادعای حاکمیت بر کل جغرافیای کشور را دارند.[1][4]

بر اساس تصاویری که از شبکه استانی خراسان رضوی و خبرگزاری فارس پخش شد، مجتبی خامنه‌ای در جمعی از فرماندهان ارشد نظامی و روحانیون وفادار در صحن آستان قدس رضوی سخنرانی کرد. او تهران را «منطقه اشغالی به دست خائنین و عوامل استکبار» خواند و از تمامی نیروهای مسلح و بسیج در سراسر کشور خواست تا برای یک «دفاع مقدس جدید» به منظور بازپس‌گیری پایتخت آماده شوند. در این بیانیه، مشهد به عنوان پایتخت موقت و مرکز فرماندهی کل قوا معرفی شده است.[2][4]

واکنش در تهران به این تحولات سریع و قاطع بود. دولت موقت انتقالی که اکنون با حمایت یگان‌های جداشده ارتش و نیروهای مردمی کنترل پایتخت و بخش‌های وسیعی از غرب و جنوب کشور را در دست دارد، بیانیه مشهد را فاقد هرگونه ارزش قانونی دانست. سخنگوی دولت انتقالی در یک نشست خبری اعلام کرد که این اقدام «آخرین دست‌وپا زدن‌های یک دیکتاتوری فروپاشیده» است و به نیروهای ارتش آزاد دستور داده شده تا خطوط دفاعی خود را در حاشیه کویر مرکزی و استان سمنان مستحکم کنند.[3]

از منظر نظامی، این تجزیه جغرافیایی توازن وحشتناکی را ایجاد کرده است. تحلیلگران موسسه مطالعه جنگ (ISW) برآورد می‌کنند که سپاه پاسداران موفق شده است حدود ۱۵۰ هزار نفر از نیروهای وفادار، یگان‌های زرهی باقی‌مانده و بخش قابل توجهی از زرادخانه موشک‌های بالستیک خود را در استان‌های خراسان، سیستان و بلوچستان و بخش‌هایی از کرمان متمرکز کند. این تمرکز قوا در شرق، به سپاه امکان می‌دهد تا یک جبهه دفاعی مستحکم ایجاد کرده و همزمان پایتخت را با حملات موشکی تهدید کند.[6]

جغرافیای طبیعی ایران اکنون به خط مقدم این جنگ داخلی تبدیل شده است. کویر لوت و دشت کویر به عنوان یک مانع طبیعی عظیم، دو جبهه را از یکدیگر جدا کرده‌اند. گزارش‌های میدانی حاکی از آن است که درگیری‌های پراکنده اما شدیدی در محورهای مواصلاتی سمنان و شاهرود در جریان است، جایی که نیروهای پیش‌قراول ارتش آزاد در تلاشند تا مسیرهای دسترسی به شمال شرق را مسدود کنند. همزمان، پرواز جنگنده‌های نیروی هوایی (که به ارتش آزاد پیوسته‌اند) بر فراز این مناطق به شدت افزایش یافته است.[1][5]

جامعه بین‌المللی با نگرانی عمیق به این دوپارگی نگاه می‌کند. ایالات متحده و اتحادیه اروپا، اگرچه هنوز دولت انتقالی تهران را به رسمیت نشناخته‌اند، اما سیگنال‌های مثبتی برای همکاری با آن ارسال کرده‌اند. در مقابل، گزارش‌های تایید نشده‌ای از فرود چندین هواپیمای ترابری نظامی روسیه در فرودگاه هاشمی‌نژاد مشهد منتشر شده است که گمانه‌زنی‌ها درباره حمایت لجستیکی مسکو از دولت موازی سپاه را تقویت می‌کند. این صف‌بندی‌های بین‌المللی، خطر تبدیل شدن ایران به یک میدان جنگ نیابتی بزرگ را افزایش داده است.[1][5]

تبعات اقتصادی این تجزیه برای مردم ایران ویرانگر بوده است. واحد پول ملی (ریال) عملاً کارکرد خود را از دست داده و سیستم بانکی کشور به دو شبکه کاملاً مجزا و متخاصم تقسیم شده است. در مناطق تحت کنترل سپاه، اقتصاد به صورت کاملاً پادگانی و جیره‌بندی اداره می‌شود، در حالی که در تهران و شهرهای غربی، معاملات روزمره به شدت به ارزهای دیجیتال، دلار و مبادلات کالا به کالا وابسته شده است. بازارهای جهانی انرژی نیز با جهش ۱۴ درصدی قیمت نفت برنت به این بی‌ثباتی واکنش نشان دادند.[1][5]

بحران انسانی ناشی از این وضعیت در حال تبدیل شدن به یک فاجعه تمام‌عیار است. صدها هزار نفر از ساکنان استان‌های مرزی میان دو جبهه، از جمله سمنان، گلستان و مازندران، در حال فرار به سمت مناطق امن‌تر در مرکز و غرب کشور هستند. سازمان‌های امدادی بین‌المللی هشدار داده‌اند که با توجه به مسدود شدن مسیرهای ترانزیتی و تخریب زیرساخت‌ها، تامین غذا و دارو برای آوارگان داخلی در هفته‌های آینده با چالش‌های غیرقابل عبوری مواجه خواهد شد.[5]

بزرگترین نگرانی در حال حاضر، سرنوشت تاسیسات هسته‌ای و تسلیحات استراتژیک ایران است. در حالی که تاسیسات کلیدی مانند نطنز و اصفهان در کنترل ارتش آزاد قرار دارند، سپاه پاسداران همچنان کنترل پایگاه‌های موشکی زیرزمینی در شرق و جنوب شرق را در اختیار دارد. ناظران هشدار می‌دهند که در صورت طولانی شدن این بن‌بست نظامی، خطر استفاده از تسلیحات نامتعارف یا حملات ویرانگر به زیرساخت‌های حیاتی یکدیگر، بیش از هر زمان دیگری محتمل است.[6]