افزایش ۱۳۲ درصدی شمار پژوهشگران ایرانی در فهرست دو درصد دانشمندان برتر جهان

شمار پژوهشگران ایرانی حاضر در فهرست دو درصد دانشمندان پراستناد جهان در تازه‌ترین به‌روزرسانی پایگاه استنفورد-الزویر به ۲۶۷۸ نفر رسید. این رقم نشان‌دهنده رشد ۱۳۲ درصدی طی شش سال گذشته است و ثابت می‌کند که مرجعیت علمی و اثرگذاری بین‌المللی محققان ایرانی روندی کاملاً صعودی دارد.[1]

این فهرست که در اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شد، عملکرد استنادی پژوهشگران سراسر جهان را در یک دوره یک‌ساله ارزیابی می‌کند. داده‌های جدید نشان می‌دهد که جامعه علمی ایران توانسته است با افزودن بیش از ۱۶۰ نام جدید نسبت به سال قبل، جایگاه خود را در تولید علم باکیفیت تثبیت کند.[2]

مکانیسم محاسبه نمره استنادی

اما این رتبه‌بندی که به فهرست دو درصد برتر شهرت یافته، دقیقاً چگونه محاسبه می‌شود؟ برخلاف بسیاری از رده‌بندی‌های دانشگاهی که بر اساس نظرسنجی‌های شهرت یا صرفاً تعداد مقالات چاپ‌شده شکل می‌گیرند، این فهرست بر یک مکانیسم کاملاً کمّی و داده‌محور استوار است.

گروهی از پژوهشگران دانشگاه استنفورد با همکاری انتشارات الزویر، پایگاه داده عظیم اسکوپوس را مبنای محاسبات خود قرار می‌دهند. آن‌ها اطلاعات استنادی میلیون‌ها نویسنده را در ۲۲ حوزه موضوعی اصلی و ۱۷۴ رشته تخصصی استخراج و استانداردسازی می‌کنند تا امکان مقایسه عادلانه فراهم شود.[3]

هسته مرکزی این ارزیابی، یک شاخص ترکیبی به نام نمره سی است. این فرمول ریاضی پیچیده، تنها به شمارش ارجاعات بسنده نمی‌کند، بلکه شاخص اچ، شاخص تعدیل‌شده هم‌نویسندگی و جایگاه پژوهشگر در لیست نویسندگان مقاله را نیز در نظر می‌گیرد.[3]

در این سیستم امتیازدهی، نویسنده اول، نویسنده مسئول و نویسنده منفرد بودن، وزن‌های متفاوتی دارند. این رویکرد ریاضیاتی تضمین می‌کند که پژوهشگرانی که نقش اصلی را در هدایت یک تحقیق داشته‌اند، نسبت به کسانی که صرفاً نامشان در میان ده‌ها نویسنده دیگر درج شده، امتیاز واقعی‌تری دریافت کنند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های الگوریتم استنفورد، حذف خوداستنادی‌ها از محاسبات نهایی است. این فیلتر سخت‌گیرانه مانع از آن می‌شود که محققان با ارجاع مکرر به مقالات پیشین خود، رتبه استنادی‌شان را به صورت مصنوعی بالا ببرند و در نتیجه، تنها ارجاعات مستقل و خارجی ملاک قرار می‌گیرد.[3]

روند رشد عملکرد یک‌ساله

پایگاه داده استنفورد هر ساله دو فهرست مجزا را منتشر می‌کند. فهرست نخست، تأثیرگذاری علمی پژوهشگران را در طول کل دوران فعالیت حرفه‌ای آن‌ها می‌سنجد، در حالی که فهرست دوم صرفاً بر عملکرد استنادی در یک سال تقویمی مشخص تمرکز دارد.[3]

آمار ۲۶۷۸ نفری ایران مربوط به فهرست عملکرد یک‌ساله است. بر اساس گزارش دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم، تعداد محققان ایرانی در این فهرست از ۱۱۵۴ نفر در سال ۱۳۹۹ آغاز شده و بدون هیچ‌گونه افت سالانه، رشدی پیوسته را تجربه کرده است.[1]

بزرگ‌ترین جهش در این نمودار، بین سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۰ رخ داد که طی آن ۵۴۷ نفر به این جمع اضافه شدند. پس از آن، روند رشد با شیبی ملایم‌تر اما کاملاً باثبات ادامه یافت و هر سال به طور میانگین بین ۱۶۰ تا ۲۴۰ پژوهشگر جدید به فهرست راه یافتند.[1]

توزیع دانشگاهی نخبگان علمی

توزیع سازمانی این نخبگان علمی نشان‌دهنده تمرکز شدید در دانشگاه‌های تراز اول کشور است. بررسی داده‌ها مشخص می‌کند که ۲۶۷۸ پژوهشگر ایرانی حاضر در این فهرست، در ۲۴۱ دانشگاه و مؤسسه تحقیقاتی مختلف مشغول به کار هستند، اما بخش عمده آن‌ها در ۳۰ دانشگاه برتر متمرکز شده‌اند.[2]

دانشگاه تهران با داشتن ۱۲۳ پژوهشگر پراستناد، در صدر جدول مؤسسات ایرانی قرار دارد. پس از آن، دانشگاه علوم پزشکی تهران با ۱۱۲ نفر و دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با ۷۵ نفر، رتبه‌های دوم و سوم را در پرورش دانشمندان تأثیرگذار به خود اختصاص داده‌اند.[1]

دانشگاه علم و صنعت ایران با ۷۴ پژوهشگر و دانشگاه علوم پزشکی تبریز با ۶۶ پژوهشگر نیز در تعقیب صدرنشینان هستند. آمارها نشان می‌دهد که بخش بزرگی از کل دانشمندان پراستناد ایرانی، تنها در چند دانشگاه برتر کشور فعالیت علمی و آموزشی دارند.[1]

از منظر آمایش سرزمینی، کلان‌شهر تهران قطب اصلی تولید علم پراستناد است. دانشگاه‌های مستقر در پایتخت، از جمله مجموعه‌های علوم پزشکی، صنعتی شریف، امیرکبیر و تربیت مدرس، صدها پژوهشگر از این فهرست را در خود جای داده‌اند که نشان‌دهنده تمرکز منابع و زیرساخت‌های پژوهشی است.

با این حال، دانشگاه‌های سایر استان‌ها نیز سهم قابل توجهی در این موفقیت بین‌المللی ایفا می‌کنند. به عنوان نمونه، تنها در دانشگاه رازی کرمانشاه، نام ۲۵ نفر از اعضای هیئت علمی در فهرست جدید مؤسسه مندلی و الزویر به چشم می‌خورد که نشان‌دهنده توانمندی مؤسسات خارج از پایتخت است.[3]

گذر از کمیت به کیفیت

صمد نژادابراهیمی، مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری امور پژوهشی وزارت علوم، این روند صعودی را نشانه ظرفیت بالای سرمایه انسانی کشور می‌داند. او معتقد است که حضور مستمر در چنین فهرست‌هایی، بیانگر آن است که بخشی از جامعه علمی ایران توانسته مرجعیت علمی خود را در سطح جهانی تثبیت کند.[2]

اما نژادابراهیمی یک هشدار مهم نیز در تحلیل این داده‌ها مطرح می‌کند. او با اشاره به رسالت اصلی دانشگاه‌ها گفت: «هدف نهایی نظام پژوهش کشور، صرفاً ارتقای جایگاه در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی نیست؛ بلکه باید از ظرفیت علمی ایجادشده برای حل مسائل کشور استفاده کنیم.»[1]

در دنیای علم داده‌محور، استناد به معنای اعتبار و کاربردی بودن یک تحقیق است. وقتی مقالات محققان ایرانی هزاران بار توسط دانشمندان سایر کشورها در پژوهش‌های جدید مورد استفاده قرار می‌گیرد، نشان می‌دهد که علم تولیدشده در ایران، مرزهای دانش بشری را به جلو می‌راند.

این آمار در میان کشورهای در حال توسعه یک دستاورد چشمگیر محسوب می‌شود. افزایش مداوم تعداد پژوهشگران پراستناد، نشان‌دهنده گذار موفقیت‌آمیز دانشگاه‌های ایران از فاز کمیت‌گرایی و تولید انبوه مقاله، به سمت کیفیت‌گرایی و تولید علم مرجع در انتشارات علمی است.

حفظ این شتاب رشد در سال‌های آینده نیازمند سرمایه‌گذاری مستمر در زیرساخت‌های آزمایشگاهی و دیپلماسی علمی است. رقابت در تولید علم جهانی روز به روز سخت‌تر می‌شود و پژوهشگران برای حفظ اثرگذاری خود، به تجهیزات پیشرفته و شبکه‌های همکاری بین‌المللی گسترده‌تری نیاز خواهند داشت.

در نهایت، صعود ۱۳۲ درصدی تعداد دانشمندان پراستناد ایرانی طی شش سال، یک پیام روشن برای سیاست‌گذاران دارد. نیروی انسانی متخصص در کشور وجود دارد و قادر است در بالاترین سطوح جهانی رقابت کند؛ گام بعدی، تبدیل این مرجعیت علمی به نوآوری‌های ملموس برای اقتصاد و جامعه است.