بارسلون نخستین رهاسازی پشه‌های ناقل باکتری در اروپا را برای مهار جهش بیماری‌ها آغاز کرد

لحظه کلیدی در راهبرد بهداشت عمومی جدید بارسلون درست در میان آسمان رقم می‌خورد؛ هنگامی که یک پشه نر پرورش‌یافته در آزمایشگاه به یک پشه ماده وحشی می‌رسد. از آنجا که پشه نر حامل سویه خاصی از باکتری ولباکیا است، جفت‌گیری آن‌ها به یک بن‌بست زیستی ختم می‌شود. پشه ماده طبق روال همیشگی تخم‌گذاری خواهد کرد، اما هیچ‌یک از این تخم‌ها هرگز به نوزاد تبدیل نمی‌شوند و بدین ترتیب چرخه زادآوری خطرناک‌ترین حشره مهاجم شهر قطع می‌گردد.[2][3]

این ناکامی در مقیاس میکروسکوپی، دقیقاً همان نتیجه هدف‌گذاری‌شده در نخستین رهاسازی شهری پشه‌های حامل انگل در اروپا است. در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶، آژانس بهداشت عمومی بارسلون (ASPB) مجوز رهاسازی هفتگی ۸۰ هزار پشه نر عقیم ببر آسیایی را در سطح شهر صادر کرد. این مداخله زیستی با هدف فروپاشی جمعیت‌های محلی آئدس آلبوپیکتوس انجام می‌شود؛ ناقلی که عامل اصلی انتقال بیماری‌های تب دنگی و چیکن‌گونیا به شمار می‌رود.[1][2][4]

این طرح حاکی از تحولی بزرگ در پاسخ قاره اروپا به بیماری‌های منتقله از طریق ناقلین است؛ بیماری‌هایی که با بالا رفتن میانگین دمای منطقه، به طور پیوسته کانون‌های انتقال بومی خود را در داخل مرزهای اسپانیا، فرانسه و ایتالیا تثبیت کرده‌اند. مسئولان بهداشت عمومی با جاری ساختن پشه‌های نر عقیم در محله‌های مشخص، اطمینان می‌یابند که پشه‌های ماده وحشی با اختلافی بسیار چشمگیر، جفت‌هایی ناسازگار را برمی‌گزینند.[2]

از آنجا که پشه ماده ببر آسیایی در تمام طول عمر خود معمولاً فقط یک بار جفت‌گیری می‌کند، تنها یک رویارویی با نر آلوده به ولباکیا کافی است تا توانایی تولیدمثل آن به شکل همیشگی از بوم‌سازگان محلی حذف شود. طی هفته‌های متوالی، احتمال ریاضی پیدا کردن یک جفت بارور برای پشه ماده وحشی به سمت صفر میل می‌کند و همین امر موجب فروپاشی سریع جمعیت حشرات می‌گردد.[3]

جایگزینی زیستی برای سم‌پاشی شیمیایی

اجرای این طرح متکی بر روش حشرات عقیم است؛ شیوه‌ای نوین که به جای دستکاری ژنتیکی، از باکتری‌های موجود در طبیعت بهره می‌برد. باکتری ولباکیا به طور طبیعی در بسیاری از گونه‌های حشرات سراسر جهان یافت می‌شود، اما پشه ببر آسیایی ذاتاً میزبان آن نیست. با معرفی این باکتری در محیط آزمایشگاهی، سازوکار زادآوری حشره به صورت بنیادین دگرگون می‌شود.[2][3]

این ۸۰ هزار پشه نر که هر هفته رهاسازی می‌شوند، در مراکز تخصصی شرکت دیباگ (پروژه فناوری سلامت) با همکاری شرکت مدیریت آفات لوکیمیکا پرورش یافته‌اند. این تأسیسات حشرات را بر اساس جنسیت با دقتی تقریباً بی‌نقص جداسازی می‌کنند تا اطمینان حاصل شود که صرفاً پشه‌های نر وارد محیط شهری می‌شوند.[3]

آژانس بهداشت عمومی بارسلون در مستندات پروژه یادآور شد: «پشه‌های نر نه نیش می‌زنند و نه بیماری انتقال می‌دهند؛ بنابراین هیچ خطری برای سلامتی افراد ندارند و مزاحمتی برای شهروندان ایجاد نخواهند کرد. این سازوکار ایمن می‌تواند مکمل اقدامات مراقبتی و کنترلی فعلی باشد و نیاز به استفاده از آفت‌کش‌ها را از میان بردارد.»[2][3]

ابعاد عملیات بارسلون بسیار فراتر از برنامه‌های آزمایشی پیشین در قاره اروپا است. کارشناسان پشه‌ها را در پهنه‌های مشخص شهری رها می‌کنند و تراکم جمعیتی مصنوعی پدید می‌آورند که پشه‌های نر وحشی را به حاشیه می‌راند. این مطالعه در حال حاضر شامل دو منطقه عملیاتی و یک منطقه کنترل است تا کارآمدی و پایداری مداخله به دقت ارزیابی شود.[3]

این فشار مداوم باعث فروریختن جمعیت محلی پشه‌ها می‌شود بدون آنکه مواد شیمیایی سمی وارد چرخه آب شهری گردد. مه‌پاشی سنتی با حشره‌کش‌ها اغلب موجب نابودی گونه‌های غیرهدف مانند زنبورها و پروانه‌ها می‌شود و استفاده مکرر از مواد شیمیایی نیز به شکل ناگزیر مقاومت ژنتیکی پشه‌ها را به همراه دارد؛ اما رویکرد زیستی از هر دوی این خطرات زیست‌محیطی عبور می‌کند.[2]

مهاجرت تب دنگی زیر سایه تغییر اقلیم

مداخله تهاجمی بارسلون در واقع بازتاب‌دهنده وخامت سریع وضعیت بیماری‌های ناشی از نیش پشه در سرتاسر جنوب اروپاست. در گذشته، موارد ابتلا به دنگی و چیکن‌گونیا در اسپانیا صرفاً توسط مسافرانی وارد می‌شد که از نواحی حاره‌ای بازمی‌گشتند. با این حال، تغییر الگوهای جوی فصل زادآوری حشرات را طولانی‌تر ساخته و امکان زنده‌ماندن آن‌ها در زمستان‌های قاره اروپا را فراهم کرده است.[2]

شرایط گرم‌تر و مرطوب‌تر در کرانه‌های دریای مدیترانه، انکوباتوری ایده‌آل برای رشد آئدس آلبوپیکتوس شکل داده و یک آزار فصلی را به تهدیدی تمام‌عیار و درازمدت برای سلامت عمومی بدل ساخته است. وقتی پشه بومی فرد مسافری را نیش می‌زند، اکنون آن‌قدر زنده می‌ماند تا ویروس در بدنش تکثیر شده و آن را به ساکنانی منتقل کند که هرگز پایشان را از قاره اروپا بیرون نگذاشته‌اند.[2]

این روند در سه سال گذشته کانون‌های ابتلای محلی به تب دنگی را در فرانسه و ایتالیا به وجود آورده و وزارتخانه‌های بهداشت منطقه را به سمت ابداع شیوه‌های مهار پایدار سوق داده است. مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماری‌ها در اوایل سال ۲۰۲۶ هشدار داد که برای رویارویی با این چالش ناشی از تغییر اقلیم، تجهیز به ابزارهای کنترلی ارتقایافته ضرورتی مبرم دارد.[2]

طرح بارسلون بر اساس داده‌های علمی بنیادین حاصل از رهاسازی ولباکیا در نیم‌کره جنوبی بنا شده است؛ جایی که مداخلات زیستی مشابه، جان میلیون‌ها انسان را حفظ کرده‌اند. با این تفاوت که در مناطق استوایی معمولاً راهبرد «جایگزینی جمعیت» با رهاسازی پشه‌های ماده آلوده برای تشکیل نسلی مقاوم به کار می‌رفت، اما بارسلون استراتژی «سرکوب جمعیت» را برگزیده است.[2]

این شهر اسپانیایی با رهاسازی انحصاری نرهای عقیم قصد دارد جمعیت بومی پشه ببر را به جای دستکاری، به کلی ریشه‌کن سازد. آژانس بهداشت عمومی بارسلون تأکید دارد که این روش نوین جایگزین تدابیر سنتی مانند تخلیه آب‌های راکد خانگی نمی‌شود، بلکه به عنوان جزئی کلیدی با مدل مدیریت پایدار شهری ادغام می‌گردد.[2][3]

پایش میدانی اثرات در سطح شهر

برای سنجش دقیق بازدهی عملیات، آژانس بهداشت شبکه‌ای گسترده از تله‌های تخم‌گذاری (اویترپ)—ظروف ویژه‌ای برای گردآوری تخم پشه‌ها—در سراسر مناطق رهاسازی مستقر کرده است. حشره‌شناسان هر هفته این تله‌ها را برمی‌دارند و در آزمایشگاه‌های شهرداری بررسی می‌کنند تا درصد دقیق تخم‌هایی که به دلیل ناسازگاری ولباکیا پوک مانده‌اند معین شود.[2]

این جمع‌آوری پیوسته داده‌ها به مدیران بهداشت عمومی امکان می‌دهد تا حجم رهاسازی را به شکل لحظه‌ای تنظیم کنند. اگر در محله‌ای نسبت تخم‌های بارور بالا بماند، کارشناسان می‌توانند در هفته بعد شمار نرهای عقیم ارسالی به آن بخش را افزایش دهند و بدین ترتیب واکنش خود را با الگوی تکثیر حشره تطبیق دهند.[2]

فاز نخست این پروژه تا پایان فصل فعالیت پشه‌ها در سال ۲۰۲۶ ادامه خواهد داشت و بازبینی آماری داده‌ها برای ماه‌های زمستان برنامه‌ریزی شده است. اگر میزان ناباروری تخم‌ها مطابق مدل‌سازی‌های ریاضی با افتی چشمگیر روبه‌رو شود، آژانس بهداشت قصد دارد تا بهار ۲۰۲۷ دامنه رهاسازی را به کل محدوده کلان‌شهری گسترش دهد.[2][3]

سایر شهرداری‌های اروپایی روند پیشرفت پایتخت کاتالونیا را از نزدیک زیر نظر گرفته‌اند. از آنجا که روش‌های شیمیایی سنتی در متوقف کردن پیشروی پشه ببر آسیایی به سمت شمال ناکام مانده‌اند، روش عقیم‌سازی حشرات مطمئن‌ترین الگو برای پاسداری از شهرهای معتدل در برابر عوامل بیماری‌زای حاره‌ای به شمار می‌رود.[2]

موفقیت نهایی این برنامه تا حد زیادی به همراهی و پذیرش جامعه بستگی دارد. از آنجا که این مداخله مستلزم پرواز ده‌ها هزار پشه در مناطق مسکونی است، کارشناسان ارتباطات سلامت کارزارهای آگاهی‌بخشی گسترده‌ای برپا کرده‌اند تا به شهروندان اطمینان دهند این حشرات نر گزشی ندارند و خطری برای سلامت انسان یا حیوانات خانگی نخواهند داشت.[3]

بارسلون با قطع چرخه زادآوری حشره پیش از پرواز نسل بعدی، در تلاش است انقراض موضعی یک تهدید مهاجم را رقم بزند. این رهاسازی‌های هفتگی آسمان شهر را به یک فیلتر زیستی زنده تبدیل می‌کند که شبکه‌های انتقال بیماری حاصل از تغییرات اقلیمی را مرحله به مرحله از بین می‌برد.[2][3]