بحران فرونشست زمین در ایران: منطقه تحت تأثیر طی ۸ سال ده برابر شد

در اواخر شهریور ۱۴۰۵، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با انتشار داده‌های به‌روزرسانی‌شده «اطلس مخاطرات طبیعی ایران»، از ابعاد بی‌سابقه یک بحران خاموش پرده برداشت. بر اساس این گزارش، گستره فرونشست زمین در ایران طی تنها هشت سال، رشدی تصاعدی داشته است. رضا شهبازی، معاون این سازمان، با اشاره به داده‌های جدید اعلام کرد: «در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۳۹۵، گستره فرونشست در کشور حدود ۱۰ برابر شده است.» در حالی که در اواسط دهه ۱۳۹۰ تنها حدود ۱۰ هزار کیلومتر مربع از دشت‌های کشور درگیر این پدیده بودند، این رقم اکنون به مرز ۱۰۰ هزار کیلومتر مربع رسیده است.[1][2][3]

یکی از نگران‌کننده‌ترین یافته‌های این اطلس جدید، تغییر الگوی جغرافیایی فرونشست است. تا پیش از این، فرونشست‌ها بیشتر به صورت لکه‌های پراکنده و مجزا در دشت‌های مختلف مشاهده می‌شدند، اما اکنون فاصله میان این لکه‌ها از بین رفته و پهنه‌های فرونشستی به یکدیگر متصل شده‌اند. این پیوستگی نشان‌دهنده تخلیه گسترده و یکپارچه آبخوان‌ها در مقیاس وسیع است که به دلیل برداشت‌های بی‌رویه و ناپایدار از منابع آب زیرزمینی در سراسر کشور رخ داده است.[1][4]

داده‌های سازمان زمین‌شناسی نشان می‌دهد که استان‌های اصفهان، کرمان، تهران، البرز و قزوین در خط مقدم این بحران قرار دارند. در این میان، کلان‌شهرهایی مانند اصفهان، کرمان و تهران، به همراه دشت جنوب‌غربی پایتخت، با بالاترین سطح خطر مواجه‌اند. علاوه بر این، در استان خراسان رضوی و به‌ویژه در بخش‌های شمالی شهر مشهد، فرونشست از حاشیه دشت‌ها عبور کرده و به سمت داخل بافت شهری در حال پیشروی است؛ پدیده‌ای که مستقیماً زیرساخت‌های مسکونی و شریان‌های حیاتی را تهدید می‌کند.[3][5]

این بحران تنها به مناطق مرکزی و شرقی محدود نمی‌شود. در حوضه آبریز دریاچه ارومیه، گستره دشت‌های درگیر فرونشست به حدود ۸۵۰۰ تا ۹۰۰۰ کیلومتر مربع رسیده است که تقریباً دو برابر وسعت ۵۰۰۰ کیلومتر مربعی خود دریاچه است. همچنین، استان گلستان و بخش‌های شرقی مازندران نیز به جمع مناطق بحرانی پیوسته‌اند. در مقابل، استان گیلان به دلیل شرایط متفاوت زمین‌شناختی و هیدرولوژیکی، همچنان از معدود مناطقی است که درگیر فرونشست گسترده نشده است.[4][5]

مکانیسم این پدیده مستقیماً به مدیریت منابع آب گره خورده است. با استخراج بیش از حد آب از سفره‌های زیرزمینی، لایه‌های خاک که پیش‌تر توسط فشار آب پشتیبانی می‌شدند، متراکم شده و فرو می‌ریزند. این فشردگی غیرقابل بازگشت است؛ به این معنا که حتی در صورت وقوع بارش‌های سیل‌آسا، مانند آنچه در سال ۱۳۹۸ در برخی استان‌ها رخ داد، آبخوان‌های متراکم‌شده دیگر ظرفیت جذب و ذخیره آب را ندارند و روان‌آب‌ها بدون نفوذ در زمین هدر می‌روند.[2][6]

گسترش فرونشست به ۱۰۰ هزار کیلومتر مربع، زنگ خطری جدی برای آینده توسعه در ایران است. زمین‌هایی که دچار این پدیده می‌شوند، استحکام خود را برای تحمل سازه‌های سنگین، خطوط انتقال انرژی، جاده‌ها و شبکه‌های ریلی از دست می‌دهند. کارشناسان هشدار می‌دهند که بدون تغییر فوری در الگوی مصرف آب کشاورزی و اجرای سیاست‌های سخت‌گیرانه برای کنترل چاه‌های غیرمجاز، نقشه آسیب‌پذیری ایران در سال‌های آینده با سرعت بیشتری تغییر خواهد کرد و بخش‌های وسیع‌تری از کشور با چالش سکونت‌پذیری مواجه خواهند شد.[3][4]

بخش عمده‌ای از این بحران ریشه در سیاست‌های دهه‌های گذشته دارد. حفر هزاران چاه عمیق و نیمه‌عمیق، که بسیاری از آن‌ها فاقد مجوزهای قانونی هستند، تعادل هیدرولوژیکی دشت‌ها را بر هم زده است. به گفته متخصصان، تکیه بیش از حد بر کشاورزی سنتی و پرآب‌بر در مناطقی که ذاتاً با محدودیت منابع آبی مواجه‌اند، اصلی‌ترین موتور محرک این فرونشست‌هاست. این روند باعث شده تا حجم عظیمی از ذخایر استراتژیک آب زیرزمینی که طی هزاران سال تشکیل شده بودند، در کمتر از نیم قرن تخلیه شوند.[1][3]

با انتشار اطلس جدید مخاطرات طبیعی، تصویر روشنی از وضعیت شکننده دشت‌های ایران پیش روی تصمیم‌گیران قرار گرفته است. اکنون پرسش اصلی این است که آیا نهادهای متولی آب و کشاورزی می‌توانند پیش از آنکه پهنه‌های فرونشستی به طور کامل زیرساخت‌های کلان‌شهرها را ببلعند، برنامه کاهش برداشت از آبخوان‌ها را عملیاتی کنند، یا روند تخلیه سفره‌های زیرزمینی تا نابودی کامل ظرفیت زیستی این مناطق ادامه خواهد یافت.[2][5]