چرا نرم‌افزارهای متن‌باز (Open Source) برای کاربران ایرانی حیاتی هستند؟

در مقایسه با کشورهای تحت تحریم مانند کوبا یا روسیه، اکوسیستم فناوری ایران با یک تفاوت عمده روبرو است: گستردگی جامعه توسعه‌دهندگان در برابر انزوای شدید مالی. در حالی که شرکت‌های مالک نرم‌افزارهای انحصاری می‌توانند با یک به‌روزرسانی یا تغییر سیاست، دسترسی کاربران یک منطقه جغرافیایی را یک‌شبه قطع کنند، نرم‌افزارهای متن‌باز (Open Source) به دلیل ماهیت توزیع‌شده خود، به این سادگی قابل مسدودسازی نیستند. این تفاوت، متن‌باز را از یک انتخاب فلسفی به یک ضرورت زیرساختی برای کاربران ایرانی تبدیل کرده است.[5]

برای درک این وابستگی، باید به ساختار تحریم‌های فناوری نگاه کرد. نرم‌افزارهای تجاری و سرویس‌های ابری پولی، تحت نظارت دقیق دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا (OFAC) قرار دارند. شرکت‌های بزرگ فناوری موظفند از ارائه خدمات تجاری به کشورهای تحت تحریم خودداری کنند. در این میان، کدهای متن‌باز که تحت مجوزهایی مانند MIT یا GPL منتشر می‌شوند، به دلیل رایگان بودن و عدم تعلق به یک نهاد متمرکز فروشنده، راه فراری قانونی و فنی برای دور زدن این محدودیت‌ها فراهم می‌کنند.[1]

با این حال، حتی دنیای متن‌باز نیز از ترکش‌های تحریم در امان نبوده است. در ژوئیه ۲۰۱۹، پلتفرم گیت‌هاب (GitHub) که متعلق به شرکت مایکروسافت است و بزرگترین میزبان کدهای متن‌باز جهان به شمار می‌رود، دسترسی توسعه‌دهندگان ایرانی، سوری و اهالی کریمه را به مخازن خصوصی (Private Repositories) مسدود کرد.[2][3]

این اقدام موجی از نگرانی را در میان برنامه‌نویسان ایرانی ایجاد کرد. یکی از توسعه‌دهندگان ایرانی که از سال ۲۰۱۲ از این پلتفرم استفاده می‌کرد، در آن زمان اعلام کرد که حساب کاربری‌اش بدون اطلاع قبلی مسدود شده است. گیت‌هاب در صفحه پشتیبانی خود رسماً اعلام کرد: «برای رعایت قوانین کنترل تجارت ایالات متحده، گیت‌هاب اخیراً تغییرات الزامی در نحوه ارائه خدمات خود ایجاد کرده است.»[2][3]

نات فریدمن (Nat Friedman)، مدیرعامل وقت گیت‌هاب، در واکنش به انتقادات در توییتر نوشت: «شنیدن اینکه چگونه محدودیت‌های تجاری به افراد آسیب رسانده، برای من دردناک است. ما تلاش زیادی کرده‌ایم تا فراتر از آنچه قانون الزامی کرده اقدامی نکنیم، اما بدیهی است که افراد همچنان تحت تأثیر قرار می‌گیرند. گیت‌هاب نیز مانند هر شرکتی که در آمریکا تجارت می‌کند، تابع قوانین تجاری این کشور است.»[3]

اما نقطه عطف این ماجرا در سپتامبر ۲۰۲۲ رقم خورد. وزارت خزانه‌داری آمریکا با صدور «مجوز عمومی دی-۲» (General License D-2)، دامنه معافیت‌های تحریمی برای خدمات اینترنتی و نرم‌افزاری در ایران را گسترش داد. این مجوز که جایگزین نسخه هشت‌ساله قبلی (GL D-1) شد، به صراحت ارائه خدمات ابری، نرم‌افزارهای ضدسانسور، و ابزارهای ارتباطی را مجاز شمرد.[1]

یک مقام وزارت خزانه‌داری در تاریخ ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۲ اعلام کرد: «امروز، خزانه‌داری گسترش مجوز عمومی دی-۲ ایران را اعلام می‌کند که طیف خدمات اینترنتی در دسترس ایرانیان را افزایش خواهد داد.» این تغییر قانونی روی کاغذ به پلتفرم‌هایی مانند گیت‌هاب اجازه داد تا با دریافت مجوزهای خاص از OFAC، خدمات ابری خود را مجدداً برای توسعه‌دهندگان مستقر در ایران فعال کنند.[1][2]

با این وجود، باید با نگاهی انتقادی به این بیانیه‌های پرطمطراق نگریست. اگرچه بیانیه‌های مطبوعاتی خزانه‌داری آمریکا این مجوز را به عنوان یک پیروزی بزرگ برای آزادی اینترنت معرفی کردند، اما واقعیت میدانی متفاوت بود. بسیاری از شرکت‌های فناوری، به جای بررسی دقیق معافیت‌های GL D-2، ترجیح دادند برای جلوگیری از جریمه‌های سنگین احتمالی، رویکرد «مسدودسازی بیش از حد» (Over-compliance) را ادامه دهند. آنچه روی کاغذ اعلام شد، با آنچه در عمل به دست توسعه‌دهندگان رسید، فاصله معناداری داشت.[5]

در تاریخ ۱۷ مه ۲۰۲۴، نهاد OFAC با اصلاحیه بخش 31 CFR 560.540 از مقررات تحریم‌ها، مفاد مجوز GL D-2 را به طور رسمی در قوانین گنجاند. این اصلاحیه محدودیت‌هایی را برای سخت‌افزارهایی با توان پردازشی بیش از ۱ ترافلاپ (1 Weighted TeraFLOP) تعیین کرد، اما دسترسی به نرم‌افزارهای ارتباطی و ابزارهای توسعه را از نظر قانونی باز نگه داشت.

فراتر از مسئله تحریم‌های مستقیم، مانع بزرگ دیگر برای کاربران ایرانی، محدودیت‌های شبکه بانکی بین‌المللی است. عدم اتصال به شبکه‌هایی مانند ویزا (Visa) و مسترکارت (Mastercard)، خرید لایسنس نرم‌افزارهای انحصاری را برای کاربران عادی و شرکت‌های نوپا تقریباً غیرممکن یا بسیار پرهزینه کرده است.[5]

در اینجا، نرم‌افزارهای متن‌باز به عنوان یک جایگزین رایگان و قدرتمند وارد عمل می‌شوند. سیستم‌عامل لینوکس (Linux)، پایگاه‌داده‌هایی مانند پستگرس‌کیوال (PostgreSQL)، و زبان‌های برنامه‌نویسی آزاد، زیرساخت اصلی بسیاری از استارتاپ‌ها و سرورهای ایرانی را تشکیل می‌دهند، بدون آنکه نیازی به پرداخت ارزی یا دور زدن درگاه‌های پرداخت بین‌المللی باشد.[5]

جنبه حیاتی سوم، مسئله بومی‌سازی (Localization) و پشتیبانی از زبان فارسی است. نرم‌افزارهای انحصاری غربی اغلب بازار ایران را به دلیل تحریم‌ها نادیده می‌گیرند و در نتیجه، سرمایه‌گذاری چندانی روی پشتیبانی از خط راست‌به‌چپ (RTL) یا تقویم جلالی (شمسی) انجام نمی‌دهند.[5]

در مقابل، ماهیت بازِ کدهای متن‌باز به توسعه‌دهندگان ایرانی اجازه می‌دهد تا خودشان دست به کار شوند. پروژه‌های متعددی در گیت‌هاب مانند کتابخانه persian.py برای پایتون، تقویم‌های جلالی برای اندروید (مانند DroidPersianCalendar)، و ابزارهای پردازش زبان طبیعی فارسی (مانند Hazm) توسط جامعه کاربری توسعه یافته‌اند.[4][5]

این ابزارها که تحت مجوزهای آزادی مانند MIT یا BSD سه-بندی (3-clause BSD) منتشر می‌شوند، به برنامه‌نویسان اجازه می‌دهند تا نرم‌افزارهای جهانی را برای نیازهای بومی شخصی‌سازی کنند. بدون دسترسی به کد منبع، حل مشکلاتی مانند به هم ریختگی حروف فارسی در رابط‌های کاربری یا تبدیل تاریخ میلادی به شمسی در سیستم‌های مدیریت پایگاه داده، غیرممکن بود.[5]

امنیت سایبری نیز یکی دیگر از دلایل اتکای ایران به نرم‌افزارهای متن‌باز است. در کشوری که همواره در معرض حملات سایبری پیچیده قرار دارد، استفاده از نرم‌افزارهای انحصاری جعبه‌سیاه (Black Box) که کدهای آن‌ها قابل بررسی نیست، یک ریسک امنیتی محسوب می‌شود. متن‌باز بودن زیرساخت‌ها به متخصصان داخلی اجازه می‌دهد تا آسیب‌پذیری‌ها را پیش از وقوع فاجعه شناسایی و وصله کنند.[5]

در نهایت، داستان نرم‌افزارهای متن‌باز در ایران، روایتی از بقای دیجیتال است. در تقاطع تحریم‌های بین‌المللی، محدودیت‌های مالی و نیازهای زبانی، کدهای آزاد و در دسترس، تنها پلی هستند که ارتباط جامعه فناوری ایران را با پیشرفت‌های جهانی حفظ کرده‌اند. تا زمانی که این موانع ساختاری پابرجا باشند، متن‌باز نه یک گزینه، بلکه تنها مسیر ممکن برای توسعه فناوری در ایران باقی خواهد ماند.[5]