انتقال هزاران سانتریفیوژ به مجتمع زیرزمینی تونلی «کوه کلنگ»؛ تشدید تدابیر امنیتی برنامه هسته‌ای

بر اساس ارزیابی‌های اطلاعاتی جدید اسرائیل و ایالات متحده، جمهوری اسلامی ایران هزاران دستگاه سانتریفیوژ غنی‌سازی اورانیوم را به یک شبکه تونلی عمیق در داخل «کوه کلنگ» منتقل کرده است. روزنامه وال‌استریت ژورنال با استناد به مقامات غربی گزارش داده است که این انتقال گسترده در پاییز سال گذشته انجام شده و نشان‌دهنده تلاش تهران برای مصون‌سازی زیرساخت‌های هسته‌ای خود در برابر حملات نظامی است. این اقدام، نگرانی‌ها را در واشینگتن و تل‌آویو درباره احتمال بازسازی پنهانی برنامه هسته‌ای ایران به شدت افزایش داده است.[1][7]

این جابجایی استراتژیک در پی جنگ ۱۲ روزه خرداد ۱۴۰۴ (ژوئن ۲۰۲۵) صورت گرفته است؛ درگیری بی‌سابقه‌ای که طی آن، ایالات متحده و اسرائیل در عملیاتی موسوم به «چکش نیمه‌شب»، سه تاسیسات اصلی هسته‌ای ایران از جمله بخش‌هایی از سایت‌های نطنز، فردو و اصفهان را هدف حملات سنگین قرار دادند. به گفته منابع اطلاعاتی، سانتریفیوژهای منتقل شده به کوه کلنگ احتمالاً شامل دستگاه‌هایی هستند که از این حملات جان سالم به در برده‌اند یا پیش‌تر در انبارهای امن نگهداری می‌شدند.[3][4]

تاسیسات زیرزمینی «کوه کلنگ» (که در رسانه‌های غربی به نام Pickaxe Mountain شناخته می‌شود) در فاصله ۱.۵ تا ۲ کیلومتری جنوب مجتمع غنی‌سازی نطنز در استان اصفهان واقع شده است. تصاویر ماهواره‌ای و بررسی‌های زمین‌شناسی نشان می‌دهد که این شبکه تونلی در عمق ۹۰ تا ۱۳۷ متری (۳۰۰ تا ۴۵۰ فوتی) زیر صخره‌های سخت گرانیتی حفر شده است. این عمق، کوه کلنگ را حتی از تاسیسات زیرزمینی فردو نیز عمیق‌تر و محافظت‌شده‌تر می‌سازد و فضای کافی برای استقرار چندین آبشار از سانتریفیوژهای پیشرفته را فراهم می‌کند.[2][6]

موقعیت جغرافیایی ویژه و مقاومت ساختاری این تاسیسات، چالش بی‌سابقه‌ای را برای طراحان نظامی غربی ایجاد کرده است. کارشناسان نظامی معتقدند که نفوذ به این عمق از سنگ گرانیت بسیار دشوار است و حتی قدرتمندترین بمب‌های سنگرشکن زرادخانه آمریکا، نظیر GBU-57، ممکن است نتوانند سالن‌های اصلی این مجموعه را به طور کامل نابود کنند. همین مصونیت فیزیکی باعث شده تا این سایت به یکی از مهم‌ترین دارایی‌های بالقوه ایران برای حفظ ظرفیت غنی‌سازی تبدیل شود.[2][4]

«مؤسسه علوم و امنیت بین‌الملل» (ISIS)، اندیشکده‌ای که برنامه هسته‌ای ایران را رصد می‌کند، با تحلیل تصاویر ماهواره‌ای تایید کرده است که فعالیت‌های عمرانی در این منطقه طی ۱۵ ماه گذشته به‌طور مستمر ادامه داشته است. دیوید آلبرایت، رئیس این مؤسسه، با اشاره به رفت‌وآمد مداوم کامیون‌ها، تقویت ورودی تونل‌ها با دیوارهای بتنی ضخیم و گسترش حصارهای امنیتی، انتقال سانتریفیوژها به این مکان را «بسیار محتمل» ارزیابی کرده است. همچنین شواهدی از بازگشایی و توسعه شبکه‌ای از تونل‌های قدیمی‌تر مربوط به سال ۱۳۸۶ در این منطقه دیده می‌شود.[1][3]

در میان این تحولات، فقدان نظارت بین‌المللی بر ابهامات افزوده است. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از ماه‌ها پیش هیچ‌گونه دسترسی به این سایت نداشته و تهران اطلاعاتی درباره ماهیت فعالیت‌های جاری در کوه کلنگ ارائه نکرده است. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، پیش‌تر اعلام کرده بود که ایران قصد خود برای انجام فعالیت‌های هسته‌ای در این مکان را به اطلاع آژانس رسانده است، اما خروج بازرسان و قطع دوربین‌های نظارتی پس از درگیری‌های سال ۲۰۲۵، امکان هرگونه راستی‌آزمایی مستقل را از بین برده است. در حال حاضر مشخص نیست که آیا غنی‌سازی در این سایت آغاز شده یا صرفاً به عنوان انبار استفاده می‌شود.[1][5]

این تحولات واکنش تند مقامات آمریکایی را در پی داشته است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، در روزهای اخیر با اشاره مستقیم به تاسیسات کوه کلنگ، تهدید کرده است که ارتش آمریکا به زودی و به شدت این منطقه را هدف قرار خواهد داد. او در گفتگو با خبرنگاران در کاخ سفید تاکید کرد که واشینگتن اجازه نخواهد داد ایران از این پناهگاه زیرزمینی برای پیشبرد برنامه تسلیحاتی خود استفاده کند، هرچند کارشناسان درباره اثربخشی یک حمله متعارف به چنین عمقی ابراز تردید کرده‌اند.[2][6]

سابقه ساخت این تاسیسات به تابستان سال ۱۳۹۹ (۲۰۲۰) بازمی‌گردد. پس از وقوع یک انفجار خرابکارانه که سالن مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته در مجتمع روی زمین نطنز را تخریب کرد، علی‌اکبر صالحی، رئیس وقت سازمان انرژی اتمی ایران، اعلام کرد که جمهوری اسلامی تصمیم گرفته است «سالن مدرن‌تر، وسیع‌تر و جامع‌تری در همه ابعاد در دل کوه نزدیک نطنز» احداث کند. از آن زمان، عملیات حفاری در دل کوه کلنگ با سرعت و گستردگی بی‌سابقه‌ای در جریان بوده است.[2][3]

انتقال تجهیزات حساس به کوه کلنگ، معادلات دیپلماتیک و امنیتی خاورمیانه را پیچیده‌تر کرده است. نیت سوانسون، مدیر امور ایران در شورای امنیت ملی آمریکا، این اقدام را «بدترین سناریوی ممکن» توصیف کرده و هشدار داده است که ناتوانی در راستی‌آزمایی فعالیت‌های یک سایت مستحکم زیرزمینی، ریسک محاسبات اشتباه را به شدت بالا می‌برد. در حالی که تنش‌ها در منطقه همچنان بالاست، کوه کلنگ اکنون به نماد رقابت میان تلاش‌های ایران برای حفظ بازدارندگی هسته‌ای و عزم غرب برای مهار آن تبدیل شده است.[1][5]