سپاه پاسداران یک پهپاد آمریکایی MQ-9 را بر فراز تنگه هرمز سرنگون کرد

در یک تشدید بی‌سابقه تنش‌ها در خاورمیانه، نیروهای وابسته به سپاه پاسداران (که اکنون تحت عنوان «دولت مقاومت» فعالیت می‌کنند) یک پهپاد شناسایی و تهاجمی MQ-9 ریپر متعلق به ارتش ایالات متحده را بر فراز آب‌های تنگه هرمز با استفاده از موشک زمین به هوا سرنگون کردند. این حادثه که در ساعات اولیه بامداد سه‌شنبه رخ داد، بلافاصله زنگ خطر را در پایتخت‌های جهانی به صدا درآورد و نگرانی‌ها از بروز یک درگیری نظامی مستقیم میان واشنگتن و این گروه شبه‌نظامی را به اوج رساند. فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) با تایید این خبر اعلام کرد که پهپاد مذکور در حال انجام ماموریت نظارتی معمول در حریم هوایی بین‌المللی بوده و هدف قرار گرفتن آن یک اقدام «تحریک‌آمیز و غیرمسئولانه» است.[1][2][6]

در مقابل، رسانه‌های وابسته به سپاه پاسداران با انتشار تصاویری از لحظه شلیک موشک پدافندی، ادعا کردند که این پهپاد آمریکایی حریم هوایی ایران را نقض کرده و پس از نادیده گرفتن اخطارهای رادیویی، هدف قرار گرفته است. فرماندهان سپاه در بیانیه‌ای این اقدام را پاسخی قاطع به «مداخلات واشنگتن» و حمایت آمریکا از «دولت موقت انتقالی» در تهران خواندند. آن‌ها هشدار دادند که هرگونه پرواز پرنده‌های متخاصم بر فراز مناطق تحت کنترل خود در جنوب کشور و تنگه هرمز با واکنش مشابهی روبرو خواهد شد. این روایت به سرعت توسط مقامات آمریکایی رد شد، اما نشان‌دهنده استراتژی تهاجمی سپاه برای حفظ کنترل بر این آب‌راه استراتژیک است.[3][5]

واکنش بازارهای جهانی به این رویداد فوری و شدید بود. قیمت نفت خام برنت در عرض چند ساعت با جهشی ناگهانی از مرز ۱۱۰ دلار در هر بشکه عبور کرد که بالاترین رقم در ماه‌های اخیر محسوب می‌شود. معامله‌گران انرژی به شدت نگران بسته شدن کامل تنگه هرمز هستند؛ گذرگاهی که روزانه حدود ۲۰ درصد از نفت مصرفی جهان از آن عبور می‌کند. شرکت‌های بزرگ کشتیرانی و بیمه دریایی بلافاصله دستورالعمل‌های اضطراری صادر کرده و حق بیمه نفتکش‌هایی که قصد عبور از خلیج فارس را دارند، به شکل سرسام‌آوری افزایش یافته است. برخی از نفتکش‌ها نیز تا روشن شدن وضعیت، سفر خود را متوقف کرده‌اند.[1][4][8]

در واشنگتن، کاخ سفید جلسات اضطراری شورای امنیت ملی را برای بررسی گزینه‌های پاسخ به این حمله تشکیل داده است. مقامات پنتاگون اعلام کرده‌اند که ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا مستقر در بحرین، گشت‌زنی‌های خود را در منطقه افزایش داده و اسکادران‌های جنگنده اضافی در پایگاه‌های منطقه‌ای به حالت آماده‌باش درآمده‌اند. تحلیلگران نظامی معتقدند که ایالات متحده ممکن است به زودی حملات تلافی‌جویانه‌ای را علیه سایت‌های راداری و پدافند هوایی سپاه پاسداران در سواحل جنوبی ایران انجام دهد تا توانایی آن‌ها را برای تهدید کشتیرانی و هوانوردی بین‌المللی خنثی کند.[2][4][6]

دولت موقت انتقالی در تهران که اخیراً توسط آمریکا و اتحادیه اروپا به رسمیت شناخته شده است، این اقدام سپاه را به شدت محکوم کرد. سخنگوی دولت موقت در یک کنفرانس خبری اعلام کرد که «دولت مقاومت» مستقر در مشهد و نیروهای وفادار به آن در جنوب، نماینده اراده ملت ایران نیستند و اقدامات آن‌ها صرفاً با هدف باج‌گیری بین‌المللی و ایجاد هرج و مرج انجام می‌شود. تهران از جامعه جهانی و به ویژه ایالات متحده خواست تا با هدف قرار دادن زیرساخت‌های نظامی سپاه، به تسریع روند فروپاشی این گروه کمک کنند و امنیت را به آب‌های جنوبی بازگردانند.[7][8]

کشورهای حاشیه خلیج فارس، از جمله عمان و امارات متحده عربی، با ابراز نگرانی عمیق از این تحولات، خواستار خویشتن‌داری همه طرف‌ها شده‌اند. این کشورها که اقتصادشان به شدت وابسته به صادرات امن انرژی از طریق تنگه هرمز است، نگرانند که هرگونه درگیری نظامی گسترده به زیرساخت‌های آن‌ها نیز آسیب برساند. تلاش‌های دیپلماتیک پنهان از طریق واسطه‌های منطقه‌ای برای جلوگیری از تشدید بیشتر تنش‌ها آغاز شده است، اما با توجه به انزوای دیپلماتیک سپاه و قطع کانال‌های ارتباطی سنتی، این تلاش‌ها با چالش‌های جدی روبرو هستند.[3][7]

این حادثه در بستر یک جنگ داخلی پیچیده و چندلایه در ایران رخ می‌دهد. پس از سقوط تهران به دست «ارتش آزاد» و تشکیل دولت موقت، سپاه پاسداران با عقب‌نشینی به پایگاه‌های خود در مشهد و مناطق جنوبی، تلاش کرده است تا با استفاده از اهرم‌های نامتقارن مانند تهدید کشتیرانی در خلیج فارس، بقای خود را تضمین کند. سرنگونی پهپاد آمریکایی نشان می‌دهد که سپاه حاضر است برای حفظ موقعیت خود، ریسک یک رویارویی مستقیم با قدرت‌های جهانی را بپذیرد؛ استراتژی خطرناکی که می‌تواند پیامدهای غیرقابل پیش‌بینی برای کل منطقه داشته باشد.[1][5][8]

پهپاد MQ-9 ریپر که ارزش آن حدود ۳۰ میلیون دلار برآورد می‌شود، یکی از پیشرفته‌ترین پرنده‌های هدایت‌پذیر از دور در زرادخانه ارتش آمریکا است. این پهپاد قادر است تا ارتفاع ۵۰ هزار پایی پرواز کرده و به مدت بیش از ۲۷ ساعت به جمع‌آوری اطلاعات سیگنالی و تصویری بپردازد. از دست رفتن این پهپاد نه تنها یک خسارت مالی قابل توجه برای پنتاگون محسوب می‌شود، بلکه نگرانی‌هایی را در مورد احتمال دسترسی نیروهای سپاه به لاشه آن و مهندسی معکوس تکنولوژی‌های حساس به کار رفته در سنسورها و سیستم‌های ارتباطی آن ایجاد کرده است. نیروی دریایی آمریکا بلافاصله عملیات جستجو و بازیابی قطعات لاشه را در آب‌های خلیج فارس آغاز کرده است.[2][6]

این نخستین بار نیست که سپاه پاسداران یک پهپاد پیشرفته آمریکایی را در این منطقه هدف قرار می‌دهد. در ژوئن ۲۰۱۹ نیز یک پهپاد جاسوسی گلوبال هاوک (RQ-4) توسط پدافند هوایی سپاه سرنگون شد که در آن زمان، ایالات متحده را در آستانه حمله نظامی به ایران قرار داد. با این حال، تفاوت عمده وضعیت کنونی با سال ۲۰۱۹ در فروپاشی ساختار حاکمیت مرکزی در ایران و فقدان یک دولت یکپارچه برای مدیریت بحران است. در شرایطی که سپاه به عنوان یک نیروی شبه‌نظامی یاغی عمل می‌کند، محاسبات بازدارندگی واشنگتن به مراتب پیچیده‌تر شده و خطر محاسبات اشتباه از سوی هر دو طرف به شدت افزایش یافته است.[1][3][8]

ساعات و روزهای آینده برای تعیین مسیر این بحران حیاتی خواهد بود. تصمیم واشنگتن مبنی بر انجام حملات تلافی‌جویانه یا اکتفا به تحریم‌ها و فشارهای دیپلماتیک بیشتر، مشخص خواهد کرد که آیا خاورمیانه وارد یک جنگ منطقه‌ای جدید خواهد شد یا خیر. در همین حال، تداوم اختلال در تنگه هرمز می‌تواند اقتصاد جهانی را که پیش از این نیز تحت فشار تورم و بی‌ثباتی قرار داشت، با یک شوک رکودی جدید مواجه کند. جهان اکنون با اضطراب به آب‌های متلاطم خلیج فارس چشم دوخته است.[2][4][7]