هشدار مرکز پژوهش‌های مجلس: کالبدشکافی کسری ۱۳ هزار مگاواتی برق در تابستان ۱۴۰۵ و راهکارهای عبور از بحران

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در تازه‌ترین ارزیابی جامع خود از وضعیت زیرساخت‌های انرژی، چشم‌انداز شبکه برق ایران را برای تابستان ۱۴۰۵ (۲۰۲۶ میلادی) ترسیم کرده است. بر اساس این گزارش، در سناریوی واقع‌بینانه، شکاف میان عرضه و تقاضای برق در زمان اوج مصرف به ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاوات خواهد رسید. این عدد نشان می‌دهد که در گرم‌ترین روزهای سال، در حالی که تقاضای شبکه از مرز ۸۱ هزار مگاوات عبور می‌کند، حداکثر توان عملیاتی و هم‌زمان نیروگاه‌های کشور در حدود ۶۸ هزار و ۴۰۰ مگاوات متوقف خواهد ماند.[1][3]

این ناترازی معادل تقریباً ۱۷ درصد از کل تقاضای پیش‌بینی‌شده شبکه است. به عبارت دیگر، در لحظات اوج فشار بر شبکه، نزدیک به یک‌پنجم از برق مورد نیاز کشور قابل تأمین نخواهد بود. پیامد مستقیم این شکاف، تداوم برنامه‌های مدیریت بار و اعمال خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده، به‌ویژه برای بخش‌های صنعتی و کشاورزی است تا از فروپاشی کامل شبکه سراسری جلوگیری شود.[5][8]

با این وجود، بررسی عمیق‌تر داده‌های منتشر شده، یک پارادوکس جالب را آشکار می‌کند. برخلاف تصور عمومی که انتظار وخیم‌تر شدن تصاعدی اوضاع را دارد، آمارها نشان می‌دهند که وضعیت ناترازی در تابستان ۱۴۰۵ در واقع اندکی بهتر از سال گذشته است. محاسبات کارشناسی حاکی از آن است که میزان کسری برق نسبت به تابستان ۱۴۰۴، حدود ۱۱۰۰ مگاوات کاهش یافته است.[2][3]

این بهبود نسبی ریشه در دو تحول کلیدی در بخش تولید دارد. نخست، افزایش بارندگی‌ها منجر به آبگیری بهتر سدها و در نتیجه بهره‌برداری حداکثری از ظرفیت نیروگاه‌های برق‌آبی شده است. دوم و مهم‌تر از آن، جهش قابل‌توجه در توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر است؛ به‌طوری‌که ظرفیت اسمی نیروگاه‌های خورشیدی و بادی از حدود ۱۶۰۰ مگاوات به مرز ۶۰۰۰ مگاوات نزدیک شده است که توان عملیاتی هم‌زمان آن‌ها در حدود ۴۰۰۰ مگاوات برآورد می‌شود.[2]

اما همین نقطه امید، یعنی اتکای بیشتر به انرژی خورشیدی، چالش جدیدی را برای مدیران شبکه به همراه آورده است. ماهیت نیروگاه‌های خورشیدی به گونه‌ای است که تولید آن‌ها با غروب آفتاب به صفر می‌رسد. این در حالی است که مصرف خانگی در ساعات اولیه شب به دلیل استفاده هم‌زمان از سیستم‌های روشنایی و سرمایشی همچنان بالاست. در نتیجه، نقطه اوج بحران در حال انتقال از ساعات میانی روز به ساعات شبانه است.[1][2]

کارشناسان هشدار می‌دهند که اگر برنامه‌های مدیریت بار با دقت و سرعت کافی اجرا نشوند، کسری برق در ساعات شبانه تابستان ۱۴۰۵ می‌تواند بسیار شدیدتر از سال‌های گذشته باشد. شبکه برق اکنون باید بتواند افت ناگهانی چند هزار مگاوات تولید خورشیدی را در زمان پیک مصرف شبانه با استفاده از نیروگاه‌های حرارتی یا سیستم‌های ذخیره‌سازی جبران کند.[2]

برای درک ابعاد واقعی تقاضای ۸۱ هزار مگاواتی، باید به کالبدشکافی مصرف‌کنندگان نهایی پرداخت. یکی از بزرگ‌ترین مقصران این تقاضای نجومی، سیستم‌های سرمایشی هستند. با آغاز فصل گرما، ورود میلیون‌ها کولر گازی و آبی به مدار مصرف، بار شبکه را به شدت افزایش می‌دهد. برآوردها نشان می‌دهد که تجهیزات سرمایشی به تنهایی حدود ۲۰ هزار مگاوات از تقاضای شبکه را به خود اختصاص می‌دهند.[4]

این رقم شگفت‌انگیز بدان معناست که تنها برای خنک کردن ساختمان‌ها در ایران، برقی معادل کل ظرفیت تولید چندین کشور همسایه مصرف می‌شود. به همین دلیل، هرگونه مداخله بهره‌ورانه، مانند ارتقای استاندارد مصرف انرژی کولرها یا استفاده از فناوری‌های اینورتر، می‌تواند تأثیری فوری، مستقیم و شگرف بر کاهش ناترازی ملی داشته باشد.[4]

در دهه‌های گذشته، راهکار سنتی دولت‌ها برای مقابله با کمبود برق، احداث نیروگاه‌های حرارتی غول‌پیکر بود. اما این استراتژی اکنون به بن‌بست رسیده است، زیرا صنعت برق با یک بحران موازی و به همان اندازه خطرناک دست‌وپنجه نرم می‌کند: ناترازی گاز طبیعی. بیش از ۹۰ درصد برق ایران توسط نیروگاه‌های حرارتی تولید می‌شود که سوخت اصلی آن‌ها گاز است.[4][6]

گزارش‌ها حاکی از آن است که کشور با کسری روزانه ۳۰۰ تا ۴۵۰ میلیون متر مکعب گاز طبیعی مواجه است. در چنین شرایطی، ساخت نیروگاه‌های گازی جدید بدون تضمین تأمین سوخت، تنها به معنای هدررفت سرمایه و ایجاد تأسیساتی است که در ماه‌های سرد سال به دلیل قطع سهمیه گاز، از مدار خارج خواهند شد.[6]

به همین دلیل، پارادایم مدیریت شبکه در حال یک چرخش تاریخی از «تولید بیشتر» به «مصرف هوشمندانه‌تر» است. مرکز پژوهش‌های مجلس تأکید می‌کند که سرمایه‌گذاری در پروژه‌های بهینه‌سازی مصرف و توسعه تولید پراکنده، بسیار سریع‌تر و اقتصادی‌تر از احداث نیروگاه‌های متمرکز جواب می‌دهد.[3][4]

تحلیل توزیع زمانی ناترازی نیز این رویکرد را تأیید می‌کند. داده‌ها نشان می‌دهند که در بیش از ۸۲ درصد از ساعات فصل تابستان، میزان کسری برق کمتر از ۱۰ هزار مگاوات است و در ۶۰ درصد ساعات، این کمبود به زیر ۶ هزار مگاوات می‌رسد. این آمار ثابت می‌کند که بحران ۱۳ هزار مگاواتی تنها در ساعات بسیار محدودی از روزهای اوج گرما رخ می‌دهد و کل سال را درگیر نمی‌کند.[1][2]

برای کاهش آسیب‌های اقتصادی این ساعات بحرانی، وزارت نیرو راهکارهای بازاری را نیز فعال کرده است. عرضه ۵۰۰ مگاوات ظرفیت جدید در «تابلو سبز» بورس انرژی، به صنایع اجازه می‌دهد تا با خرید برق تجدیدپذیر، خود را از شمول برنامه‌های قطع برق اجباری خارج کنند و تولید پایدارتری داشته باشند.[7]

در نهایت، تابستان ۱۴۰۵ نمایانگر یک نقطه گذار حیاتی برای زیرساخت‌های شهری و صنعتی ایران است. عبور از این بحران ساختاری نیازمند پذیرش این واقعیت است که دوران انرژی ارزان و بی‌نهایت به پایان رسیده است. توسعه ریزشبکه‌های محلی، نصب پنل‌های خورشیدی خانگی، هوشمندسازی کنتورها و اصلاح تجهیزات سرمایشی، تنها راهکارهای عملی برای تضمین روشنایی در سال‌های پیش رو خواهند بود.[3][4]