ائتلاف ژوزف کابیلا با شورشیان ام۲۳ برای سرنگونی تشیسکدی در کنگو

در شورش‌های تاریخی کنگو همواره مخالفان در تبعید و شبه‌نظامیان مورد حمایت رواندا برای سرنگونی حاکمان مستقر در کینشاسا دست به سلاح می‌شدند. اکنون تشکل تازه‌تأسیس «جبهه احیای ملت» (FRN) همان سازماندهی نظامی را احیا کرده است، با این تفاوت که این‌بار رأس سیاسی جریان، حاکم پیشین خود کشور است. ژوزف کابیلا، رئیس‌جمهور سابق، رسماً در کنار جنبش شورشی ام۲۳ (M23) قرار گرفته تا جانشین خود، فلیکس تشیسکدی، را از قدرت ساقط کند.[1][2]

این بیانیه که در شهر گوما—پایگاه اصلی شورشیان در شرق کشور—صادر شد، نیروهای سیاسی وفادار به کابیلا را با این گروه مسلح سازمان‌یافته پیوند می‌زند. جبهه احیای ملت عملاً «ائتلاف رودخانه کنگو» (AFC) را که اواخر سال ۲۰۲۳ میلادی به عنوان شاخه سیاسی شورشیان شکل گرفته بود، در خود ادغام کرده است.[3]

کابیلا از سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۹ میلادی بر این کشور پهناور و سرشار از منابع معدنی حکومت کرد و در پی انتخاباتی مناقشه‌برانگیز که تشیسکدی را به قدرت رساند، کناره‌گیری کرد. انتقال قدرتی که در آن زمان نخستین جابه‌جایی مسالمت‌آمیز در تاریخ معاصر کشور خوانده شد، از نگاه ناظران پیامد یک توافق پنهانی بر سر تقسیم مناصب بود.[1]

این توازن شکننده در سال ۲۰۲۰ میلادی فروریخت؛ زمانی که تشیسکدی با برچیدن سازمان‌یافته اکثریت پارلمانی کابیلا و پاکسازی چهره‌های وفادار به او از ساختارهای ارتش و دستگاه قضایی، انحصار قدرت را به دست گرفت. کابیلا پس از آن به مزرعه شخصی خود در کینگاکاتی عقب نشست و در سکوت کامل سیاسی، نظاره‌گر تجزیه شبکه هوادارانش ماند.[4]

یکی از پژوهشگران ارشد «گروه تحقیقات کنگو» در ارزیابی این تحول می‌گوید: «این دیگر یک جنگ نیابتی غیررسمی با شبه‌نظامیان پراکنده در استان‌های شرقی نیست. با ایستادن یک رئیس‌جمهور سابق در رهبری شورش، هدف ام۲۳ رسماً از مطالبه خودمختاری محلی به تغییر رژیم در کینشاسا تغییر جهت داده است.»[5]

ادغام اپوزیسیون سیاسی با توان نظامی شورشیان

شورشیان ام۲۳ که بنا به گزارش بازرسان سازمان ملل از تجهیزات، بودجه و فرماندهی مستقیم دولت رواندا برخوردارند، طی دو سال گذشته بخش‌های وسیعی از استان کیوو شمالی را به کنترل عملاً خودمختار خود درآورده‌اند. این گروه هم‌اکنون گلوگاه‌های ترانزیتی پردرآمد منطقه را در اختیار دارد و مرکز استان، شهر گوما، را در محاصره گرفته است.[1][4]

این گروه شورشی پیش از این اقدامات خود را در قالب دفاع از توتسی‌های کنگو در برابر شبه‌نظامیان قومی و ارتش دولتی صورت‌بندی می‌کرد. اکنون پیوستن کابیلا، که ریشه در منطقه کاتانگا در جنوب شرق دارد، تلاشی است برای فرارفتن از ادعاهای قومی و معرفی ائتلاف به عنوان یک جنبش اعتراضی فراگیر در سراسر کنگو.[2][5]

دولت کنگو بلافاصله شکل‌گیری جبهه احیای ملت را مصداق «خیانت بزرگ به کشور» خواند و آن را محکوم کرد. پاتریک مویایا، سخنگوی دولت، اعلام کرد این ائتلاف نشان می‌دهد آنچه کینشاسا بارها مطرح کرده بود واقعیت دارد: کابیلا از مدت‌ها پیش در هدایت ناامنی‌های شرق دست داشته است.[3]

مویایا در برابر خبرنگاران پایتخت تأکید کرد: «سرانجام نقاب فرو افتاد. رئیس‌جمهور سابق تصمیم گرفته آشکارا در صف متجاوزان کیگالی بایستد؛ امری که اثبات می‌کند پایبندی گذشته او به تمامیت جمهوری تنها یک عقب‌نشینی موقت تاکتیکی بوده است.»[3]

موازنه قوا در میدان‌های نبرد شرق بسیار ناپایدار است. ارتش ملی کنگو توان میدانی محدودی دارد و اتکای سنگینی به شبه‌نظامیان بومی موسوم به «وازالندو» و شرکت‌های پیمانکار نظامی خصوصی پیدا کرده است. نیروهای اعزامی از سوی «جامعه توسعه جنوب آفریقا» (سادک) نیز نتوانسته‌اند پیشروی‌های ام۲۳ را متوقف کنند.[4]

فروپاشی روند صلح و خطر گسترش منطقه‌ای جنگ

هم‌پیمانی کابیلا با ام۲۳ عملاً «فرایند لوآندا» را بی‌اثر می‌سازد؛ مذاکراتی دیپلماتیک به میانجی‌گری آنگولا که برای آتش‌بس میان کینشاسا و کیگالی طراحی شده بود. دیپلمات‌ها ماه‌ها تلاش کرده بودند مطالبات محلی ام۲۳ را از رقابت‌های ژئوپلیتیک بین دو کشور تفکیک کنند.[4][5]

با موضع صریح کابیلا مبنی بر لزوم کناره‌گیری تشیسکدی، احتمال هرگونه مصالحه سیاسی از میان رفته است. منشور این ائتلاف خواهان انحلال فوری دولت شده و علت آن را تقلب گسترده در انتخابات دسامبر ۲۰۲۳ میلادی و نقض مداوم قانون اساسی عنوان کرده است.[2]

دیپلمات‌های منطقه‌ای هشدار می‌دهند گسترش این پیوند نظامی می‌تواند پای کشورهای همسایه را که منافع راهبردی در کنگو دارند به جنگ مستقیم باز کند. آفریقای جنوبی، تانزانیا و مالاوی در حال حاضر نیروهای رزمی خود را برای حمایت از ارتش ملی کنگو در کیوو شمالی مستقر کرده‌اند.[4]

رواندا علی‌رغم مدارک ارائه‌شده از سوی کارشناسان سازمان ملل—از جمله رصد سامانه‌های موشکی ضدهوایی و حضور پرسنل ارتش رواندا در خاک کنگو—حمایت تسلیحاتی از ام۲۳ را همواره انکار کرده است. کیگالی تاکنون واکنشی رسمی به اعلام موجودیت جبهه احیای ملت نشان نداده است.[1][5]

تحلیل‌گر گروه بین‌المللی بحران در این رابطه می‌گوید: «کیگالی یک چهره سیاسی سنگین‌وزن کنگویی پیدا کرده تا عملیات نظامی‌اش را مشروعیت ببخشد، و کابیلا نیز به کارآمدترین نیروی جنگی منطقه دست یافته است. این یک هم‌پیمانی عمل‌گرایانه است که چارچوب امنیتی منطقه دریاچه‌های بزرگ را دگرگون می‌کند.»[5]

ابعاد تهدید متوجه پایتخت

هرچند ام۲۳ در عرصه تاکتیکی در شرق دست برتر را دارد، اجرای عملیات تعرضی در گستره فاقد راه‌های ارتباطی حوضه رود کنگو و رسیدن به کینشاسا مانعی ترابری و لجستیکی بسیار پیچیده به شمار می‌رود. پایتخت بیش از ۱,۵۰۰ کیلومتر با خطوط مقدم درگیری فاصله دارد.[1][4]

با این حال، نفوذ کابیلا در لایه‌های امنیتی کشور و گارد ریاست‌جمهوری که در دوران زمامداری ۱۸ ساله‌اش شکل گرفتند، دست‌نخورده باقی مانده است. تهدید عینی برای تشیسکدی بیش از آنکه یک پیشروی نظامی طولانی در پهنه جغرافیایی باشد، می‌تواند ناشی از شورش و تمرد درونی نیروهای مسلح باشد.[3]

ایالات متحده و اتحادیه اروپا پیش‌تر تحریم‌هایی را علیه برخی فرماندهان ام۲۳ و مقامات رواندا اعمال کرده بودند. اکنون دیپلمات‌های غربی بررسی امکان اعمال مسدودسازی دارایی‌ها و ممنوعیت سفر علیه رئیس‌جمهور سابق کنگو و شبکه نزدیک به او را آغاز کرده‌اند.[1]

هزینه‌های انسانی این بحران بی‌وقفه در حال افزایش است؛ به طوری که شمار آوارگان داخلی در سراسر کنگو از مرز ۷ میلیون نفر گذشته است. نهادهای امدادی در کیوو شمالی اعلام کرده‌اند راه‌های تأمین آذوقه به کلی مسدود شده و صدها هزار غیرنظامی در اردوگاه‌های نامناسب با فقدان اقلام زیستی اولیه مواجه‌اند.[4]

هفته‌های آینده آزمونی سرنوشت‌ساز برای پایداری تشکیلاتی ائتلاف تازه و ساماندهی خطوط دفاعی دولت مرکزی خواهد بود. چنانچه کابیلا بتواند نافرمانی نظامی را به استان‌های دیگر—به‌ویژه خاستگاه خود در کاتانگا—تسری دهد، بحران متمرکز شرق به سرعت ظرفیت تبدیل به یک جنگ سراسری داخلی را خواهد داشت.[5]