گزارش جدید سازمان جهانی بهداشت: بازگشت امید به زندگی در جهان به سطح پیش از کرونا

از یک سو، مقامات بهداشت عمومی بازگشت امید به زندگی جهانی به ۷۳.۳ سال را جشنی برای عبور از بحران کووید-۱۹ و تاب‌آوری پزشکی مدرن می‌دانند. آن‌ها استدلال می‌کنند که مهار یک همه‌گیری ویرانگر و بازگشت به روند طبیعی، یک پیروزی تاریخی است.

از سوی دیگر، متخصصان بیماری‌های مزمن هشدار می‌دهند که ما تنها در حال طولانی‌تر کردن دوران بیماری هستیم. آن‌ها با اشاره به توقف شاخص «عمر سالم» و افزایش شدید بار بیماری‌های روانی و زوال عقل، معتقدند که زنده ماندن به‌تنهایی دیگر شاخص کافی برای موفقیت نیست.[1][4]

این تقابل دیدگاه‌ها در تازه‌ترین گزارش «برآوردهای سلامت جهانی» (GHE) که روز جمعه، دوم اکتبر ۲۰۲۶ توسط سازمان جهانی بهداشت منتشر شد، به وضوح دیده می‌شود. این گزارش جامع، روند سلامت را در کشورهای مختلف از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۳ بررسی کرده است.[2]

عبور از شوک همه‌گیری

داده‌های جدید نشان می‌دهد که بحران کرونا که امید به زندگی را در سال ۲۰۲۱ به ۷۱.۵ سال کاهش داده بود، اکنون تا حد زیادی پشت سر گذاشته شده است. میانگین امید به زندگی در سال ۲۰۲۳ به ۷۳.۳ سال رسید که بسیار نزدیک به رکورد ۷۳.۴ سال در سال ۲۰۱۹ است.[3]

آلن لابریک، مدیر بخش داده‌ها و هوش مصنوعی سازمان جهانی بهداشت، در این باره می‌گوید: «طولانی‌تر زندگی کردن یکی از دستاوردهای بزرگ بهداشت عمومی است.»

او در ادامه تاکید می‌کند: «چالش بعدی این است که اطمینان حاصل کنیم این سال‌های اضافی در سلامت کامل سپری می‌شوند، در حالی که سیستم‌های بهداشتی باید خود را با نیازهای متغیر جمعیت‌ها سازگار کنند.»[1][3]

این چالش در اعداد گزارش به خوبی نمایان است. شاخص «امید به زندگی سالم» که نشان‌دهنده سال‌های عاری از بیماری و ناتوانی است، با سرعت بسیار کمتری بهبود یافته و در سال ۲۰۲۳ به ۶۲.۸ سال رسیده است؛ رقمی که هنوز ۰.۴ سال کمتر از سطح سال ۲۰۱۹ است.[4]

این شکاف ۱۰.۵ ساله‌ای که بین طول عمر کلی و عمر سالم وجود دارد، نشان‌دهنده دورانی است که افراد با ناتوانی‌های جسمی، دردهای مزمن مفصلی یا وابستگی روزانه به داروهای مختلف زندگی می‌کنند. این مسئله نه تنها کیفیت زندگی فرد را کاهش می‌دهد، بلکه فشار مالی و لجستیکی بی‌سابقه‌ای را بر سیستم‌های مراقبتی و خانواده‌ها وارد کرده است.[1][2]

تغییر چهره مرگ‌ومیر

گزارش سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که ماهیت تهدیدات سلامتی به طور بنیادین تغییر کرده است. از مجموع ۶۱ میلیون مرگ ثبت‌شده در سراسر جهان در سال ۲۰۲۳، بیماری‌های غیرواگیر (NCDs) عامل ۷۴ درصد از کل تلفات بوده‌اند. این رقم در سال ۲۰۰۰ تنها ۵۸ درصد بود.[1][2]

بیماری ایسکمیک قلب همچنان بی‌رحم‌ترین قاتل در جهان است و ۱۶ درصد از کل مرگ‌ومیرها را به خود اختصاص داده است. تلفات ناشی از این بیماری از ۳ میلیون نفر در سال ۲۰۰۰ به ۹.۵ میلیون نفر در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است.[3]

پس از آن، سکته مغزی با ۱۱ درصد و بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) با ۶ درصد، در رتبه‌های دوم و سوم قرار دارند. عفونت‌های دستگاه تنفسی تحتانی که زمانی بزرگترین تهدید برای بشر محسوب می‌شدند، اکنون به عنوان مرگبارترین بیماری واگیردار، در رتبه چهارم ایستاده‌اند و جای خود را به بیماری‌های ناشی از سبک زندگی داده‌اند.[1]

در مقابل، کووید-۱۹ که در سال ۲۰۲۱ با ۹.۴ میلیون قربانی در صدر جدول قرار داشت و در سال ۲۰۲۰ نیز با ۵.۳ میلیون قربانی سومین عامل مرگ بود، با افت چشمگیری مواجه شده است. این ویروس در سال ۲۰۲۳ با حدود ۹۰۰ هزار قربانی، به رتبه چهاردهم سقوط کرد.[2][3]

بحران خاموش روان و شناخت

یکی از نگران‌کننده‌ترین بخش‌های این گزارش، شیب تند افزایش بیماری‌های مرتبط با زوال عقل و سلامت روان است. مرگ‌ومیر ناشی از بیماری آلزایمر و سایر اشکال زوال عقل از سال ۲۰۰۰ تاکنون سه برابر شده است.[4]

این بیماری اکنون با گرفتن جان ۲.۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۳، به پنجمین عامل اصلی مرگ در جهان تبدیل شده است. این آمار تکان‌دهنده نشان‌دهنده پیر شدن سریع جمعیت جهانی و ناتوانی فعلی علم پزشکی در متوقف کردن روند تخریب عصبی در مغز انسان است.[3]

آسیب‌های روانی نیز پس از همه‌گیری به شدت تشدید شده‌اند. بین سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳، نرخ استانداردشده جهانی برای سال‌های از دست‌رفته سلامتی، در اختلالات افسردگی حدود ۲۰ درصد و در اختلالات اضطرابی نزدیک به ۴۵ درصد افزایش یافته است.[1][4]

مجموع این دو اختلال روانی در سال ۲۰۲۳ باعث از دست رفتن حدود ۱۱۰ میلیون سال از عمر سالم انسان‌ها در سراسر جهان شده است. این عدد نشان‌دهنده یک بار سنگین پنهان بر دوش جوامع و اقتصادهای جهانی است که اغلب در آمارهای مرگ‌ومیر نادیده گرفته می‌شود.[4]

نابرابری‌های منطقه‌ای

توزیع این خطرات در سراسر جهان یکسان نبوده است. سازمان جهانی بهداشت گزارش می‌دهد که بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۳، منطقه قاره آمریکا بیشترین افزایش را در خطر مرگ‌ومیر و از دست دادن سال‌های زندگی سالم تجربه کرده است.[3]

اختلالات ناشی از مصرف مواد مخدر نیز روندهای منطقه‌ای متفاوتی را نشان داده‌اند. در حالی که قاره آمریکا به دلیل بحران مواد افیونی شاهد افزایش شدید مرگ‌ومیر ناشی از سوءمصرف مواد بوده است، منطقه غرب اقیانوس آرام در همین بازه زمانی کاهش قابل‌توجهی را در این زمینه ثبت کرده است که نشان‌دهنده تاثیر سیاست‌های سخت‌گیرانه‌تر است.[4]

دکتر لابریک تاکید می‌کند که ارزش این برآوردها تنها در اعداد نیست، بلکه در نشان دادن نحوه تغییر علل بیماری‌ها در طول زمان است. این داده‌ها به کشورها کمک می‌کنند تا زیرساخت‌های دیجیتال و ظرفیت‌های تحلیل داده خود را برای پاسخگویی به این نیازهای جدید تقویت کنند.[2]

گام‌های عملی برای خوانندگان

برای یک فرد عادی، این داده‌ها پیام روشنی دارند: سیستم ایمنی و پزشکی مدرن به احتمال زیاد شما را از عفونت‌های حاد نجات خواهند داد، اما کیفیت دهه‌های پایانی زندگی شما به پیشگیری از بیماری‌های متابولیک و قلبی بستگی دارد.[1]

با توجه به اینکه بیماری‌های قلبی و سکته به تنهایی عامل بیش از یک‌چهارم مرگ‌ومیرهای جهانی هستند، بررسی منظم فشار خون، کلسترول و قند خون دیگر یک توصیه حاشیه‌ای نیست، بلکه خط مقدم دفاع از سلامت است.[2]

همچنین، با توجه به رشد ۴۵ درصدی آسیب‌های ناشی از اضطراب، مدیریت استرس و مراجعه زودهنگام برای درمان‌های روان‌شناختی باید به اندازه سلامت جسمانی جدی گرفته شود. تنها با این رویکرد همه‌جانبه می‌توان شکاف ۱۰.۵ ساله‌ای که بین «طول عمر» و «عمر سالم» وجود دارد را کاهش داد.[1][4]