موتورهای تکتونیکی ایران: رویارویی صفحه عربی و اوراسیا چگونه زاگرس و مکران را می‌لرزاند؟

بسیاری از مردم تصور می‌کنند زلزله‌ها صرفاً ترک‌های تصادفی در پوسته زمین هستند یا کوه‌های ایران از ابتدای پیدایش زمین به همین شکل بوده‌اند. اما واقعیت بسیار پویاتر است. فلات ایران یک منطقه مچاله‌شده و زنده است که همین الان در حال تغییر شکل است.

کوه‌های ایران در حال رشد هستند، زیرا بقایای یک اقیانوس ناپدید شده و دو قاره عظیم با سرعتی معادل رشد ناخن‌های انسان، در حال برخورد با یکدیگرند. این برخورد مداوم، موتور محرک تمام فعالیت‌های لرزه‌ای و تغییرات توپوگرافی در سراسر کشور است.

داستان زمین‌شناختی ایران از اقیانوس باستانی «نئوتتیس» (Neo-Tethys) آغاز می‌شود. ده‌ها میلیون سال پیش، این اقیانوس پهناور بین صفحه تکتونیکی عربی در جنوب و صفحه اوراسیا در شمال قرار داشت.

با حرکت صفحه عربی به سمت شمال، این اقیانوس به تدریج به زیر صفحه اوراسیا فرو رفت تا اینکه کاملاً بسته شد. برخورد نهایی این دو توده خشکی بزرگ، فلات ایران را به سمت بالا هل داد و ساختار پیچیده امروزی آن را شکل داد.

شواهد این برخورد مداوم در داده‌های سیستم موقعیت‌یاب جهانی (GPS) به وضوح دیده می‌شود. اندازه‌گیری‌های دقیق نشان می‌دهند که صفحه عربی همچنان با سرعت تقریبی ۲.۵ تا ۳ سانتی‌متر در سال به سمت شمال حرکت می‌کند.[3]

فلات ایران باید این انرژی جنبشی عظیم را جذب کند. اما نحوه جذب این انرژی در سراسر ایران یکسان نیست و به دو موتور تکتونیکی کاملاً متفاوت تقسیم می‌شود: کمربند چین‌خورده زاگرس در غرب و منطقه فرورانش مکران در جنوب شرقی.[1][3]

کمربند چین‌خورده و رانده زاگرس یکی از فعال‌ترین مناطق لرزه‌خیز جهان است که حدود یک‌سوم از کل فشار ناشی از برخورد عربی-اوراسیا را جذب می‌کند. طول این رشته‌کوه به بیش از ۱۵۰۰ کیلومتر می‌رسد.[1]

در این منطقه، پوسته زمین به جای اینکه به زیر برود، مانند یک فرش ضخیم که از دو طرف هل داده می‌شود، چین می‌خورد. این فشردگی باعث ایجاد رشته‌کوه‌های موازی و دره‌های عمیق شده است که مشخصه اصلی جغرافیای غرب ایران است.[1]

وجود لایه‌های نمک باستانی (مانند نمک هرمز) در اعماق زاگرس باعث می‌شود لایه‌های رسوبی رویین از سنگ‌های پایه جدا شوند. این پدیده که به عنوان «جدایش تنش» شناخته می‌شود، نقش مهمی در رفتار لرزه‌ای منطقه دارد.[1][2]

به دلیل همین لایه‌های نمکی، زلزله‌های زاگرس عمدتاً در اعماق متوسط رخ می‌دهند و به ندرت گسل‌ها سطح زمین را بشکافند. انرژی آزاد شده در اعماق، پیش از رسیدن به سطح در میان لایه‌های رسوبی پخش می‌شود و چین‌خوردگی‌ها را تشدید می‌کند.[1][2]

در مقابل، در جنوب شرقی ایران و در منطقه مکران، داستان کاملاً متفاوتی در جریان است. منطقه فرورانش مکران یکی از معدود نقاطی در سیستم آلپ-هیمالیا است که هنوز بخش اقیانوسی صفحه عربی در حال فرو رفتن به زیر صفحه اوراسیاست.[3]

این منطقه که بزرگترین منشور برافزایشی جهان را تشکیل داده، دارای زاویه فرورانش بسیار کم (حدود ۳ درجه در بخش‌های ساحلی) است. رسوبات کف اقیانوس هنگام فرورانش تراشیده شده و روی هم انباشته می‌شوند.[3]

برخلاف زاگرس که انرژی خود را با زلزله‌های مداوم و متوسط تخلیه می‌کند، بخش غربی مکران (در داخل ایران) از نظر لرزه‌ای به طرز عجیبی ساکت است. این سکوت لرزه‌ای یکی از بزرگترین معماهای زمین‌شناسی خاورمیانه است.[3]

دانشمندان هنوز به طور کامل مطمئن نیستند که آیا این سکوت لرزه‌ای به معنای لغزش نرم و بدون اصطکاک صفحات روی یکدیگر است، یا اینکه گسل‌ها قفل شده‌اند و در حال ذخیره انرژی الاستیک برای یک زلزله مگاتراست بسیار بزرگ در آینده هستند.[3]

داده‌های لرزه‌نگاری عمیق نشان می‌دهد که ضخامت رسوبات در این منطقه به بیش از ۷ کیلومتر می‌رسد که می‌تواند رفتار گسل‌ها را پیچیده‌تر کند. در نهایت، درک این دوگانگی تکتونیکی نشان می‌دهد که چرا نقشه خطر زلزله در ایران تا این حد متنوع و پیچیده است.[3][4]