پخش رایگان و جهانی مستند جنجالی «نازا» درباره غزه، در سایه تهدید اسرائیل به لغو تابعیت کارگردانانش

روی یک پشت‌بام تاریک در تل‌آویو، ۲۴ افسر اطلاعاتی اسرائیل سفره دلشان را برای دو فیلم‌ساز باز کردند و از جزئیات کارشان گفتند؛ از ادعای استفاده از هوش مصنوعی برای تایید حملات در غزه. حالا نتیجه آن شب‌نشینی‌های مخفیانه، مستندی ۸۰ دقیقه‌ای به نام «نازا» (NAZA) است که قواعد سنتی پخش فیلم را دور زده تا به دست مخاطبان جهانی برسد، آن هم در شرایطی که سازندگان اسرائیلی‌اش با تهدید بی‌سابقه از دست دادن تابعیت خود دست‌وپنجه نرم می‌کنند. این فیلم پس از اکران در بیش از ۵۰ کشور، از اواخر نوامبر به طور کاملا رایگان روی وب‌سایت روزنامه گاردین پخش خواهد شد.[2][7]

تصمیم برای برداشتن دیوار پولی و پخش رایگان، ریشه در چیزی دارد که یووال آبراهام، یکی از کارگردانان فیلم، آن را «اهمیت عمومی و جذابیت» این شهادت‌ها می‌نامد. آبراهام و همکارش ریچل شور که پیش‌تر برای فیلم «سرزمینی دیگر نیست» برنده جایزه اسکار بهترین مستند بلند در سال ۲۰۲۴ شده بودند، این قرارداد پخش رایگان را با گاردین که از تهیه‌کنندگان فیلم نیز هست، بستند. این نشریه بریتانیایی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ تایید کرد: «این فیلم پس از اکران در سینماها، به عنوان بخشی از تعهد ما به گسترش روزنامه‌نگاری مستقل، به صورت رایگان در وب‌سایت گاردین پخش خواهد شد.»[2][3][4][7]

«نازا» — یک مخفف نظامی عبری که اطلاعات اسرائیل برای نشان دادن تعداد تلفات غیرنظامی مورد انتظار در یک حمله هوایی استفاده می‌کند — بر پایه روزنامه‌نگاری تحقیقی منتشر شده بین سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ ساخته شده است. هسته اصلی فیلم روی مصاحبه با دو دوجین افشاگر ناشناس نظامی و اطلاعاتی می‌چرخد. به گفته سازندگان، این افرادِ مطلع از درون سیستم، سازوکاری را توصیف می‌کنند که در آن ابزارهای نقشه‌برداری مبتنی بر هوش مصنوعی، ساختمان‌های مسکونی را برای بمباران پیشنهاد می‌دادند و ارتش ظاهراً نسبت بالای مرگ‌ومیر غیرنظامیان را برای از بین بردن تنها یک نیروی حماس می‌پذیرفت. آبراهام در این باره می‌گوید: «ما فقط اجازه دادیم سربازان و افسران درباره کارهایی که کرده‌اند حرف بزنند.»[1][4][7]

اکران افتتاحیه این مستند در ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۶ در هشتاد و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم ونیز، با ۲۵ دقیقه تشویق ایستاده تماشاگران و کسب جایزه ویژه هیئت داوران به اوج خود رسید. اما استقبال در داخل اسرائیل به‌شدت خصمانه بود. میکی زوهار، وزیر فرهنگ و ورزش اسرائیل، این پیروزی در جشنواره را «تکان‌دهنده» خواند و آبراهام و شور را به «خیانت به کشور» متهم کرد. زوهار در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «نفرت از خود که در وجود این سازندگان زبانه می‌کشد و حاضرند برای گرفتن تشویق از یهودستیزان سراسر جهان به وطن خود آسیب بزنند، غیرقابل تصور است.» او همچنین قسم خورد که «فورا برای لغو تابعیت اسرائیلی» هر دو کارگردان اقدام کند.[1][4]

این تهدید خیلی زود رنگ‌وبوی اقدامات اداری و قانونی به خود گرفت. تا ۲۲ سپتامبر، اداره جمعیت و مهاجرت اسرائیل تایید کرد که در حال «بررسی امکان‌پذیری قانونی» برای لغو تابعیت این کارگردانان است. همزمان، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، با انتشار ویدیویی اعلام کرد که دولتش دو لایحه جدید را مشخصاً علیه این فیلم‌سازان پیش خواهد برد. لایحه اول به دنبال سلب تابعیت از هر کسی است که در خارج از کشور به سربازان اسرائیلی «افترا» بزند، در حالی که لایحه دوم قصد دارد جریمه‌های قانونی برای پرونده‌های افترا را ۲۰ برابر کند. نتانیاهو با لحنی تند اعلام کرد: «ما هم به جیب آن‌ها و هم به تابعیتشان ضربه خواهیم زد، چرا که جای آن‌ها در میان ما نیست.»[4][5][6]

این فشار قانون‌گذاری، نشان‌دهنده تشدید شدید برخورد دولت با مخالفان داخلی است. بر اساس قوانین ملی فعلی اسرائیل، سلب تابعیت یک شهروند نیازمند آن است که وزیر کشور درخواست رسمی ارائه دهد، سپس تاییدیه وزیر دادگستری را بگیرد و در نهایت از سد تایید قضایی بگذرد. کمیته حفاظت از روزنامه‌نگاران در ۱۷ سپتامبر هشدار تندی صادر کرد و قوانین پیشنهادی را «تشدید خطرناک تلاش‌های رسمی برای ارعاب و مجازات روزنامه‌نگاران» خواند. سارا قضا، مدیر منطقه‌ای این کمیته، با درخواست پایان فوری این کارزار علیه فیلم‌سازان گفت: «مقامات اسرائیلی از تهدیدات علنی علیه روزنامه‌نگاران فراتر رفته و حالا به دنبال تصویب قوانینی هستند که می‌تواند به خاطر گزارش‌هایشان، تابعیت آن‌ها را سلب کند.»[1][5]

ارتش اسرائیل اساس این مستند را به طور قاطع رد کرده است. پس از اکران در ونیز، رهبری ارتش مقامات ارشد، از جمله فرمانده واحد اطلاعاتی زبده ۸۲۰۰ را دور هم جمع کرد تا به ادعاهای فیلم رسیدگی کنند. ارتش این اتهامات را «تهمت خون» و «تحریف عمدی واقعیت» خواند و پافشاری کرد که این فرماندهان انسانی هستند — و نه هوش مصنوعی — که تمام تصمیمات نهایی برای هدف‌گیری را می‌گیرند و پیش از تایید حملات، آسیب‌های احتمالی به غیرنظامیان را ارزیابی می‌کنند.[1]

با بالا گرفتن این طوفان سیاسی، امنیت جانی فیلم‌سازان به یک نگرانی جدی تبدیل شده است. پس از اظهارات نتانیاهو، ده‌ها معترض راست‌گرا بیرون خانه والدین شور تجمع کردند که به استقرار نیروهای پلیس و امنیت مرزی منجر شد. با وجود این واکنش‌های تند داخلی، فیلم‌سازان و پخش‌کنندگانشان کوتاه نیامده‌اند. در حالی که اکران جهانی فیلم از ۲۸ سپتامبر گسترش می‌یابد، تهیه‌کنندگان «نازا» را به صورت رایگان به چند پخش‌کننده اسرائیلی نیز پیشنهاد داده‌اند، به این امید که بتوانند همگام با اکران بین‌المللی، راهی برای نمایش آن در داخل کشور نیز پیدا کنند.[2][5][7]