اکران مستندی جنجالی درباره «کشتار دسته‌جمعی حساب‌شده» در غزه؛ ونیز دوباره سیاسی شد

سرنوشت یک مستند ملتهب و سیاسی، نه در تاریکی اتاق تدوین، که در هیاهوی پرمخاطره اکران در یک جشنواره بزرگ رقم می‌خورد؛ جایی که پخش‌کنندگان جهانی و منتقدان سخت‌گیر، خط‌کش به دست می‌گیرند تا برد و نفوذ آن را تعیین کنند. روز پنجشنبه، این دیگ جوشان چیزی نبود جز هشتاد و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم ونیز که میزبان اکران جهانی «نازا» (NAZA) شد؛ تازه‌ترین ساخته یووال آبراهام و راشل شور، کارگردانان اسرائیلی برنده اسکار. این مستند که برای شکار شیر طلایی ونیز دندان تیز کرده، شهادت‌های ناشناس نیروهای فعال ارتش اسرائیل را به یکی از بزرگ‌ترین صحنه‌های بین‌المللی سینما کشانده است.[1][2]

در میان ۲۱ فیلمی که امسال برای بخش مسابقه اصلی ونیز انتخاب شده‌اند، «نازا» تنها مستند حاضر در میدان است. نام فیلم از یک مخفف نظامی عبری وام گرفته شده که اطلاعات اسرائیل برای تخمین تعداد غیرنظامیانی که قرار است به عنوان «تلفات جانبی» در یک حمله هوایی کشته شوند، استفاده می‌کند. به گفته سازندگان، این پروژه شبانه روی پشت‌بام‌های تل‌آویو فیلم‌برداری شده و ذره‌بین خود را روی سیستم‌ها و پروتکل‌هایی گذاشته که پشت پرده آمار کشته‌شدگان غیرنظامی در جنگ جاری غزه پنهان شده‌اند.[1][2]

لنگرگاه اصلی این مستند، مصاحبه با ۲۴ افسر اطلاعاتی و سرباز اسرائیلی است که مستقیماً در فرآیندهای نظارت و هدف‌گیری دست داشته‌اند. راضی کردن آن‌ها برای نشستن جلوی دوربین، نیازمند چانه‌زنی‌های طولانی بود. آبراهام با اشاره به اینکه سوژه‌ها انگیزه‌های متفاوتی برای افشاگری داشتند، می‌گوید: «این‌ها همگی منابع محرمانه هستند. پیدا کردنشان اصلاً کار راحتی نبود و زمان زیادی برد تا بالاخره راضی به حرف زدن شدند.» از آنجا که صحبت درباره عملیات‌های طبقه‌بندی‌شده نظامی خطرات حقوقی و شخصی سنگینی به همراه دارد، این افراد تنها به شرط ناشناس ماندن لب به سخن گشودند و چهره و صدایشان به صورت دیجیتالی تغییر کرده است.[2][3]

آبراهام و شور پیش از این هم با باسل عدرا و حمدان بلال، فیلم‌سازان فلسطینی، در مستند «سرزمینی دیگر نیست» (No Other Land) همکاری کرده بودند؛ اثری درباره خشونت شهرک‌نشینان در کرانه باختری که در سال ۲۰۲۵ اسکار بهترین مستند بلند را به خانه برد. برای ساخت «نازا»، این دو کارگردان با جیم ویلسون و جاناتان گلیزر، تهیه‌کنندگان بریتانیایی (همان تیم پشت پرده درام برنده اسکار «منطقه مورد علاقه» درباره هولوکاست) و همچنین روزنامه گاردین که نقش تهیه‌کننده پروژه را بر عهده داشت، دست به یکی کردند. کارگردانان اشاره کرده‌اند که این فیلم، روی پایه‌های گزارش‌های تحقیقی منتشر شده بین سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ توسط رسانه اسرائیلی-فلسطینی مجله ۹۷۲+، نشریه عبری‌زبان لوکال کال و روزنامه گاردین بنا شده است.[1][2]

حضور «نازا» در ونیز، دومین سال پیاپی است که یک فیلم به شدت ملتهب درباره درگیری‌های غزه در این جشنواره رقابت می‌کند. سال گذشته، مستند درام «صدای هند رجب» که ساعات پایانی زندگی یک دختربچه پنج‌ساله فلسطینی را به تصویر می‌کشید، جایزه دوم جشنواره را از آن خود کرد. در فهرست امسال، مستند «شهروند اسامه» نیز به چشم می‌خورد؛ اثری درباره یک عکاس خبری اهل غزه که از همین حالا به عنوان نماینده فلسطین برای اسکار ۲۰۲۷ انتخاب شده است.[1][2]

این مستند درست در روزهایی روی پرده می‌رود که نگاه‌های تیزبین بین‌المللی روی جنگی متمرکز است که پس از حملات اکتبر ۲۰۲۳ به رهبری حماس در جنوب اسرائیل آغاز شد؛ حملاتی که ۱۲۰۰ کشته بر جای گذاشت و به انتقال ۲۵۱ گروگان به غزه ختم شد. بر اساس آمارهای وزارت بهداشت تحت کنترل حماس که در گزارش‌ها به آن استناد شده، بمباران‌های متعاقب اسرائیل تاکنون حدود ۷۳ هزار و ۵۰۰ کشته و ۱۷۴ هزار و ۵۰۰ مجروح فلسطینی به جا گذاشته است. در مقابل، دولت اسرائیل همواره اتهامات نسل‌کشی را رد کرده و می‌گوید عملیات‌های نظامی‌اش تنها زیرساخت‌های حماس را هدف قرار می‌دهد و این گروه تروریستی عمداً نیروهای خود را در میان جمعیت غیرنظامی جاسازی می‌کند تا تلفات جانبی را به حداکثر برساند.[1][2]

آبراهام و شور در صحبت‌های پیش از اکرانشان، این پروژه را نوعی تسویه‌حساب درونی توصیف کردند. این دو کارگردان احساس دین می‌کردند تا از جایگاه خود به عنوان روزنامه‌نگار و فیلم‌ساز اسرائیلی، سیستم‌های نظامی‌ای را که کشورشان مسئول آن‌هاست، زیر ذره‌بین ببرند. شور با اعتراف به اینکه نمی‌داند فیلم در داخل اسرائیل چه بازخوردی خواهد داشت، گفت: «پیش‌بینی‌اش سخت است. البته برای ما بسیار مهم است که این فیلم در اسرائیل نمایش داده شود و جامعه اسرائیلی آن را ببیند و واکنشی به آن نشان دهد.»[2][3]

حالا و پس از اولین نمایش در لیدو، سوال فوری درباره «نازا» این است که آیا سوژه انفجاری‌اش می‌تواند راه را برای اکران گسترده سینمایی باز کند، یا اینکه فیلم در همان چرخه جشنواره‌ها محبوس خواهد ماند؟ رای هیئت داوران ونیز برای اهدای شیر طلایی در پایان جشنواره در ۱۲ سپتامبر اعلام خواهد شد؛ رایی که مسیر اکران بین‌المللی این مستند و البته پس‌لرزه‌های سیاسی اجتناب‌ناپذیر آن را مشخص خواهد کرد.[1][2]