ثبت چهارمین زادآوری موفق «تلخاب»؛ امید تازه برای بقای یوزپلنگ آسیایی در توران

دوربین‌های تله‌ای مستقر در پهنه وسیع پارک ملی توران، بار دیگر تصاویری از یک معجزه طبیعی را به ثبت رساندند. یوزپلنگ ماده‌ای به نام «تلخاب» که در میان محیط‌بانان با نام «خورشید» نیز شناخته می‌شود، به همراه توله‌های جدید خود در این منطقه رویت شده است. این رخداد در اواخر مهر ۱۴۰۵، امید تازه‌ای به فعالان محیط‌زیست بخشیده است.[1][2]

سعید یوسف‌پور، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان سمنان، با تایید رسمی این خبر در روز ۳۰ مهر، اعلام کرد که وضعیت سلامت توله‌ها بر اساس بررسی دقیق تصاویر ثبت‌شده کاملا مطلوب ارزیابی می‌شود. او تاکید کرد که این پایش موفق، حاصل همکاری مشترک «مؤسسه میراث سبز پایدار» و گشت‌زنی‌های مداوم محیط‌بانان منطقه بوده است.[1][2]

یوسف‌پور درباره اهمیت این اتفاق می‌گوید: «این رویداد، چهارمین زادآوری موفق این ماده‌یوز در زیستگاه طبیعی را ثبت می‌کند و نشانه‌ای امیدبخش در مسیر حفاظت از جمعیت در معرض انقراض یوزپلنگ آسیایی به شمار می‌رود.»[1]

پارک ملی توران در استان سمنان، اکنون به عنوان مهم‌ترین و شاید آخرین پناهگاه امن یوزپلنگ آسیایی در جهان شناخته می‌شود. وسعت یک میلیون و ۴۷۰ هزار هکتاری این ذخیره‌گاه زیست‌کره، شرایطی را فراهم کرده تا این گربه‌سانان خجالتی بتوانند به دور از تعارضات انسانی، قلمرو خود را حفظ کرده و به حیاتشان ادامه دهند.[2]

تلخاب پیش از این نیز رکوردهای بی‌نظیری در زادآوری از خود به جای گذاشته و به نمادی از مقاومت این گونه تبدیل شده بود. این یوزپلنگ ماده برای نخستین بار در سال ۱۳۹۸ با سه توله در منطقه آبشخور تلخاب دیده شد. سپس در سال ۱۴۰۰ با دو توله و در سال ۱۴۰۳ با چهار توله در مقابل دوربین‌های تله‌ای ظاهر شد.[1]

اکنون در پاییز ۱۴۰۵، او چهارمین نسل از توله‌های خود را به طبیعت توران هدیه داده است. ثبت تصاویری از چهار نسل متوالی یک یوزپلنگ در طبیعت، اتفاقی بسیار نادر در حیات‌وحش ایران محسوب می‌شود و نشان‌دهنده تطابق بالای این حیوان با شرایط سخت اقلیمی منطقه است.[1][2]

حفاظت از این گونه ارزشمند نیازمند اقداماتی فراتر از پایش‌های معمول است. به گفته کارشناسان، کاهش تصادفات جاده‌ای در محور ترانزیتی تهران-مشهد که از حاشیه شمالی این زیستگاه عبور می‌کند، نقش پررنگی در بقای یوزها داشته است. نصب تابلوهای هشدار، کاهش سرعت مجاز و فنس‌کشی بخش‌هایی از این جاده، تلفات را تا حدودی مهار کرده است.[2]

با وجود این اخبار مسرت‌بخش، وضعیت کلی یوزپلنگ آسیایی همچنان در فهرست قرمز اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) و در وضعیت بحرانی (CR) طبقه‌بندی می‌شود. تخمین زده می‌شود که در حال حاضر کمتر از ۳۰ قلاده یوزپلنگ در طبیعت ایران باقی مانده باشد که بخش عمده آن‌ها در همین منطقه توران متمرکز هستند.[1]

یکی دیگر از تهدیدات جدی برای توله‌های تازه متولد شده، حضور سگ‌های گله و دام‌های اهلی در حاشیه مناطق حفاظت‌شده است. سازمان محیط‌زیست در سال‌های اخیر تلاش کرده تا با خرید حقوق عرفی دامداران و خروج گله‌ها از هسته مرکزی پارک ملی توران، فضای امن‌تری را برای پرورش توله‌یوزها فراهم کند.[2]

مشارکت جوامع محلی در کنار تلاش‌های دولتی، کلید موفقیت در این مسیر طولانی و دشوار است. مدیرکل محیط‌زیست سمنان معتقد است که تداوم پایش زیستگاه‌ها و همراهی دامداران و بومیان منطقه، می‌تواند شرایط را برای زادآوری‌های بیشتر فراهم کرده و تعارضات انسان و حیات‌وحش را به حداقل برساند.[2]

پروژه‌های دوربین‌گذاری تله‌ای که با حمایت نهادهای غیردولتی انجام می‌شود، نقش چشمگیری در شناخت رفتار و مسیرهای حرکتی یوزها داشته است. شناسایی خال‌های منحصربه‌فرد هر یوزپلنگ از طریق این تصاویر، به کارشناسان اجازه می‌دهد تا شجره‌نامه دقیقی از جمعیت باقی‌مانده تهیه کنند و برنامه‌های حفاظتی را هدفمندتر پیش ببرند.[1][2]

اکنون چشمان بسیاری از دوستداران طبیعت به رشد و بلوغ توله‌های جدید تلخاب دوخته شده است. بقای این توله‌ها، عبور آن‌ها از خطرات سال اول زندگی و رسیدنشان به سن زادآوری، می‌تواند تضمینی برای تداوم نسل یوزپلنگ آسیایی در دهه‌های آینده باشد؛ نسلی که حیاتش به شدت به امنیت دشت‌های خارتوران گره خورده است.[1][2]

حفظ تنوع ژنتیکی در این جمعیت کوچک، یکی از بزرگترین دغدغه‌های زیست‌شناسان است. زادآوری‌های مکرر یوزپلنگ‌هایی مانند تلخاب، اگرچه به افزایش تعداد افراد کمک می‌کند، اما کارشناسان همواره بر ضرورت محافظت از سایر یوزهای ماده و نر منطقه نیز تاکید دارند تا از درون‌آمیزی و ضعف ژنتیکی نسل‌های آینده جلوگیری شود.[1]

در نهایت، ثبت این تصاویر در مهر ۱۴۰۵ یادآوری می‌کند که طبیعت ایران هنوز ظرفیت‌های شگفت‌انگیزی برای احیا دارد. اگر حمایت‌های لجستیکی از محیط‌بانان افزایش یابد و بودجه‌های حفاظتی به موقع تخصیص پیدا کند، رویای خروج یوزپلنگ آسیایی از فهرست گونه‌های در حال انقراض، رویایی دست‌یافتنی خواهد بود.[2]