موانع اشتغال فارغ‌التحصیلان دکتری علوم انسانی در ایران چیست؟

در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، دریافت مدرک دکتری به معنای ورود قطعی به بالاترین سطوح بازار کار است؛ اما در ایران، این معادله برای فارغ‌التحصیلان دکتری علوم انسانی کاملاً معکوس عمل می‌کند. اگر قصد ادامه تحصیل در مقطع دکتری علوم انسانی را دارید، باید بدانید که با سدی از حاشیه‌نشینی، فقدان تقاضا در بازار کار و بحران هویت حرفه‌ای روبه‌رو خواهید شد. آگاهی از این موانع ساختاری، پیش از صرف سال‌ها زمان و هزینه برای دریافت این مدرک، یک ضرورت انکارناپذیر است.

واقعیت بازار کار نشان می‌دهد که بخش بزرگی از دانش‌آموختگان دکتری علوم انسانی در ایران، ماه‌ها و گاه سال‌ها در انتظار یافتن شغلی متناسب با تخصص خود می‌مانند. بر اساس مطالعه‌ای که اخیراً توسط مریم بهارلویی در قالب رساله پسادکتری با حمایت بنیاد ملی علم ایران انجام شده است، بیکاری یا اشتغال نامتناسب در میان این قشر به یک دغدغه جدی تبدیل شده است.

این پژوهش که بر پایه ۴۴ مصاحبه عمیق با فارغ‌التحصیلان بیکار بنا شده، تأیید می‌کند که هدف اولیه این افراد از ادامه تحصیل، یعنی دستیابی به جایگاه شغلی و درآمد مطلوب، برای بخش قابل‌توجهی از آنان محقق نشده است.[1][2]

ریشه این بحران در ساختار سیاست‌گذاری کشور نهفته است؛ پدیده‌ای که جامعه‌شناسان آن را «حاشیه‌نشینی علوم انسانی» می‌نامند. در ساختار توسعه‌ای ایران، نگاه مهندسی‌وار و از بالا به پایین غلبه دارد که در آن، رشته‌های علوم انسانی به عنوان علومی درجه دوم در نظر گرفته می‌شوند. این نگاه باعث شده تا بخش‌های اقتصادی، صنعتی و خدماتی کشور، ظرفیت و تمایلی برای جذب متخصصان علوم انسانی نداشته باشند و در نتیجه، دانشگاه‌ها به تنها مصرف‌کننده نیروی انسانی با مدرک دکتری تبدیل شوند.[3][4]

چالش ملموس‌تر برای جویای کار، شکاف عمیق میان آموزش‌های دانشگاهی و نیازهای واقعی بازار است. مشارکت‌کنندگان در پژوهش بنیاد ملی علم ایران تأکید کرده‌اند که آموزش عالی در ایران دچار «توده‌ای شدن» شده است؛ یعنی ظرفیت پذیرش دانشجو بدون در نظر گرفتن تقاضای بازار به شدت افزایش یافته است. در غیاب آموزش‌های مهارت‌محور، فارغ‌التحصیلان دکتری تنها با انباشتی از دانش نظری وارد جامعه می‌شوند که برای حل مسائل عملی سازمان‌ها و شرکت‌ها کاربردی ندارد.[1][2][3]

ابعاد کمی این بحران، ریسک ورود به این مسیر را روشن‌تر می‌کند. بر اساس آمارهای منتشر شده از سوی مرکز آمار ایران، حدود ۵۰۰۰ فارغ‌التحصیل مقطع دکتری در کشور بیکار هستند. این بحران برای زنان به مراتب عمیق‌تر است؛ یک بررسی جامع روی فارغ‌التحصیلان ۱۶ دانشگاه برتر کشور نشان داد که زنان دارای مدرک دکتری در یافتن شغل، به ویژه مشاغل دولتی، فاصله قابل‌توجهی با مردان دارند و نرخ اشتغال آنان ۵۴ درصد در برابر ۷۹ درصد مردان است.[4]

تبعات این وضعیت تنها به جیب فارغ‌التحصیلان ختم نمی‌شود. بیکاری طولانی‌مدت و احساس شکست ناشی از فقدان شایسته‌سالاری، پیامدهای روانی سنگینی از جمله استرس و افسردگی را به همراه داشته است. ابراز نارضایتی گسترده از ناکافی بودن حقوق در میان شاغلان این مقطع (بیش از ۷۵ درصد)، باعث شده تا بیش از ۷۰ درصد از دارندگان مدرک دکتری تمایل جدی به مهاجرت از کشور داشته باشند.[1][2][4]

با وجود این شواهد روشن، سیاست‌گذاران آموزش عالی هنوز برنامه عملیاتی مشخصی برای مهار این بحران ارائه نکرده‌اند. مقاومت ساختارهای دانشگاهی در برابر تغییر و وابستگی بودجه دانشگاه‌ها به جذب دانشجو، اجرای اصلاحات را دشوار کرده است. تا زمانی که آموزش عالی به سمت مهارت‌افزایی و پیوند با نیازهای واقعی صنعت حرکت نکند، چرخه تولید فارغ‌التحصیلان بیکار در مقطع دکتری متوقف نخواهد شد و سرمایه‌گذاری فردی در این مسیر همچنان با ریسک بالایی همراه خواهد بود.[5]

در نهایت، آگاهی از این واقعیت‌ها به معنای نفی ارزش علوم انسانی نیست، بلکه هشداری است برای تغییر رویکرد. دانشجویان و علاقه‌مندان به این حوزه‌ها باید پیش از ورود به مقاطع تحصیلات تکمیلی، استراتژی‌های جایگزینی مانند یادگیری مهارت‌های نرم‌افزاری، تحلیل داده و زبان‌های خارجی را در دستور کار خود قرار دهند تا بتوانند در بازار کار رقابتی و بی‌رحم امروز، جایگاه مناسبی برای خود دست‌وپا کنند.[5]