تلسکوپ فضایی اقلیدس نخستین دنباله‌دار جدید خود را در فاصله ۸۱۰ میلیون مایلی زمین کشف کرد

تلسکوپ فضایی اقلیدس که با هدف نقشه‌برداری از ماده تاریک و انرژی تاریک به فضا پرتاب شده بود، در یک رویداد پیش‌بینی‌نشده نخستین دنباله‌دار کاملا جدید خود را کشف کرد. آژانس فضایی اروپا در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که این جرم یخی با نام رسمی «C/2026 S1 (اقلیدس)» در فاصله ۱.۳ میلیارد کیلومتری (۸۱۰ میلیون مایلی) از زمین قرار دارد.[1][2]

این فاصله، دنباله‌دار جدید را تقریبا در محدوده‌ای میان مدارهای مشتری و زحل قرار می‌دهد. تصاویر اولیه این جرم آسمانی بین ۱۶ تا ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ و در جریان بررسی‌های میدان عمیق شمالی اقلیدس ثبت شدند. کشف یک جرم متحرک و نزدیک، برای تلسکوپی که برای خیره شدن به کهکشان‌های دوردست در فاصله ۱۰ میلیارد سال نوری طراحی شده، یک دستاورد جانبی شگفت‌انگیز محسوب می‌شود.[1][3]

شکار تصادفی در تاریکی

ماموریت اصلی اقلیدس که در ژوئیه ۲۰۲۳ به فضا پرتاب شد، رصد دقیق بیش از ۱.۵ میلیارد کهکشان است. این تلسکوپ با استفاده از دوربین نور مرئی و طیف‌سنج فروسرخ نزدیک، به دنبال کشف رازهای انبساط کیهان است. اقلیدس برای جلوگیری از تداخل نوری، به طور عمدی از صفحه غبارآلود منظومه شمسی که بیشتر سیارک‌ها و دنباله‌دارها در آن قرار دارند، دوری می‌کند.[2][4]

به همین دلیل، انتظار نمی‌رفت که اقلیدس بتواند اجرام محلی متحرک را به این سرعت شناسایی کند. طراحی اپتیکال این تلسکوپ برای ثبت تصاویر ثابت و عمیق از منابع نوری بسیار ضعیف در فواصل کیهانی بهینه‌سازی شده است. شکار یک جرم با حرکت سریع در پیش‌زمینه این تصاویر، نیازمند ترکیبی از شانس و ابزارهای تحلیلی قدرتمند بود که در طراحی اولیه ماموریت پیش‌بینی نشده بود.[2]

دکتر برونو آلتیری، دانشمند آرشیو اقلیدس، این رویداد را یک تصادف خوشایند توصیف می‌کند. او توضیح می‌دهد که تلسکوپ معمولا هر بخش از آسمان را تنها یک بار تصویربرداری می‌کند تا بتواند بخش وسیعی از کیهان را پوشش دهد. ترکیب مدار خاص این دنباله‌دار و الگوی اسکن اقلیدس در آن روزهای سپتامبر باعث شد تا این جرم در چندین تصویر متوالی ثبت شود.[3]

مکانیزم نرم‌افزاری و تایید کشف

این دنباله‌دار حضور خود را به طور واضح اعلام نکرد، بلکه کشف آن نیازمند یک مکانیزم پردازشی دقیق بود. میکو پونتینن، دانشجوی دکترا در دانشگاه هلسینکی، نرم‌افزاری ویژه برای تشخیص اجرام متحرک در تصاویر اقلیدس توسعه داده بود. این نرم‌افزار با بررسی تغییرات پیکسلی در فریم‌های متوالی، توانست ردپای محو این جرم را در میان انبوه ستارگان ثابت شناسایی کند.[1][4]

پونتینن درباره لحظه کشف می‌گوید: «بسیار هیجان‌زده شدم وقتی دیدم نرم‌افزار من یک خط کشیده شده را در چندین تصویر به عنوان یک شیء سریع علامت‌گذاری کرده است. با پیش‌بینی موقعیت آن، توانستم این جرم را در مجموع در پنج مجموعه تصویر مختلف پیدا کنم.» این بررسی‌های متقاطع نشان داد که شیء کشف شده یک خطای نوری یا نویز حسگر نیست.[1][3]

بررسی‌های بیشتر روی تصاویر با نوردهی طولانی ۵۶۰.۵۲ ثانیه‌ای نشان داد که این جرم دارای یک هاله غبارآلود است. این ابر مبهم که در اصطلاح نجومی «گیسو» نامیده می‌شود، نشان‌دهنده یک شیء فعال مانند دنباله‌دار است که بر اثر گرمایش ضعیف خورشید، در حال آزادسازی گاز و غبار در فضا است. پس از اطمینان از عدم تطابق با کاتالوگ‌های موجود، پونتینن این مشاهدات را به مرکز بررسی ریزسیارات گزارش داد.[1][4]

ویژگی‌های مداری و فیزیکی دنباله‌دار

مرکز بررسی ریزسیارات وابسته به اتحادیه بین‌المللی نجوم، پس از دریافت داده‌ها و انجام رصدهای تکمیلی توسط ستاره‌شناسان زمینی، سرانجام در ۸ اکتبر ۲۰۲۶ این جرم را به عنوان یک دنباله‌دار جدید تایید کرد. داده‌های مداری نشان می‌دهد که C/2026 S1 در صفحه افقی مشترک با سایر سیارات منظومه شمسی حرکت نمی‌کند و مداری به شدت مایل دارد.[1][3]

این دنباله‌دار در حال حاضر از دیدگاه خورشید در موقعیتی تقریبا عمود قرار دارد و با ایجاد یک قوس بزرگ بر فراز منظومه شمسی حرکت می‌کند. مدار طولانی‌مدت آن به گونه‌ای است که تکمیل یک دور کامل آن هزاران سال به طول خواهد انجامید. این ویژگی‌ها نشان می‌دهد که C/2026 S1 احتمالا از ابر اورت سرچشمه گرفته است؛ پوسته‌ای کروی از اجرام یخی که منظومه شمسی را احاطه کرده است.[3]

ستاره‌شناسان معتقدند که این اجرام یخی از بقایای دست‌نخورده دوران شکل‌گیری منظومه شمسی در بیش از چهار میلیارد سال پیش هستند. مطالعه دنباله‌دارهایی که از فواصل بسیار دور می‌آیند، به دانشمندان اجازه می‌دهد تا ترکیبات شیمیایی اولیه ابر گازی و غباری که خورشید و سیارات را شکل داده است، بررسی کنند. این اجرام مانند کپسول‌های زمان عمل می‌کنند.[2]

برای استخراج تصویر واضح از این دنباله‌دار، محققان هشت نوردهی ۸۹.۵ ثانیه‌ای اقلیدس را با یکدیگر ترکیب کردند. با تراز کردن تصاویر بر اساس حرکت دنباله‌دار و حذف اجرام پس‌زمینه، آن‌ها توانستند ساختار دقیق گیسوی آن را بدون تداخل نور ستارگان دوردست بررسی کنند. این تکنیک پردازش تصویر، پتانسیل بالای داده‌های اقلیدس را برای مطالعات منظومه شمسی نشان می‌دهد.[4]

پیامدها برای ماموریت‌های آینده

اهمیت این کشف فراتر از ثبت یک دنباله‌دار جدید است. شناسایی سریع و تایید C/2026 S1 ثابت می‌کند که اقلیدس توانایی بالایی در یافتن دنباله‌دارها در فواصل بسیار دور از خورشید دارد. این قابلیت برای ماموریت‌های فضایی آینده که نیازمند اهداف دست‌نخورده هستند، یک مزیت استراتژیک و حیاتی محسوب می‌شود.[1]

آژانس فضایی اروپا در حال برنامه‌ریزی برای ماموریت «رهگیر دنباله‌دار» است. این فضاپیما قرار است در نقطه لاگرانژی مستقر شود و منتظر بماند تا یک دنباله‌دار بکر از لبه‌های منظومه شمسی وارد شود. این ماموریت به هدفی نیاز دارد که پیش از ورود به بخش داخلی منظومه شمسی و تغییر شکل بر اثر حرارت خورشید، شناسایی شده باشد.[1][3]

اگرچه C/2026 S1 هدف مناسبی برای این ماموریت خاص نیست، اما فرآیند کشف آن یک آزمایش واقعی و موفق برای هماهنگی تیم‌های علمی بود. آلتیری تاکید می‌کند که این کشف نشان داد چگونه تیم‌های مختلف می‌توانند برای ردیابی سریع یک جرم جدید با یکدیگر همکاری کنند و داده‌های کیهان‌شناسی را در خدمت علوم سیاره‌ای قرار دهند.[3]

این دستاورد نشان می‌دهد که چگونه ماموریت‌های کیهان‌شناسی می‌توانند به عنوان سیستم‌های هشدار زودهنگام برای اجرام محلی عمل کنند. در حالی که اقلیدس به کاوش در تاریخ ۱۰ میلیارد ساله انبساط کیهان ادامه می‌دهد، الگوریتم‌های هوشمند در پس‌زمینه در حال جستجوی مسافرانی هستند که از لبه‌های تاریک منظومه شمسی ما عبور می‌کنند و رازهای پیدایش ما را با خود حمل می‌کنند.[2]