اجرای آزمایشی طرح «اقتصاد نقره‌ای» در ایران؛ رویکردی نوین برای اشتغال سالمندان

سازمان بهزیستی کشور با همکاری دبیرخانه شورای ملی سالمندان، اجرای آزمایشی طرح «اقتصاد نقره‌ای» را در دستور کار قرار داده است تا زمینه مشارکت فعال اقتصادی و اجتماعی سالمندان را در ایران فراهم کند. این طرح که قرار است به‌زودی در دو تا سه استان کشور به‌صورت پایلوت اجرا شود، رویکردی نوین برای بهره‌گیری از تجربه، دانش و توانمندی‌های افراد مسن در بازار کار محسوب می‌شود و تلاش می‌کند تا نگاه جامعه به دوران بازنشستگی را تغییر دهد.[2]

آرزو ذکایی‌فر، رئیس مرکز توسعه کارآفرینی، اشتغال و توانمندسازی سازمان بهزیستی، با تأکید بر اهمیت توسعه الگوهای نوین اشتغال، اعلام کرد که اقتصاد نقره‌ای فرصتی بی‌نظیر برای بازگرداندن سالمندان به چرخه‌های مولد جامعه است. وی در این باره اظهار داشت: «اقتصاد نقره‌ای فرصتی برای بهره‌گیری از تجربه، دانش و توانمندی‌های سالمندان و فراهم‌سازی زمینه مشارکت فعال و مؤثر آنان در فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی است.»[2]

در طراحی این برنامه پایلوت، استفاده از ظرفیت برنامه‌های اجتماع‌محور، گروه‌های خودیار و سازوکارهای تأمین مالی خرد به‌طور ویژه مورد توجه قرار گرفته است. نشست‌های تخصصی متعددی با حضور صاحب‌نظران دانشگاهی برگزار شده تا ظرفیت‌های همکاری برای طراحی برنامه‌های اشتغال‌محور ویژه سالمندان بررسی شود و مدل‌های بومی متناسب با فرهنگ ایرانی توسعه یابد.[2]

تغییر نگرش به اشتغال در دوران سالمندی

ذکایی‌فر تصریح کرد که منظور از اشتغال سالمندان در این طرح، واگذاری مشاغل سخت و طاقت‌فرسا به این گروه سنی نیست. هدف اصلی، ایجاد فرصت‌هایی متناسب با توانایی‌های جسمی و روانی آن‌هاست تا علاوه بر کسب درآمد، بتوانند مشارکت اجتماعی، تحرک فیزیکی و ارتباطات انسانی خود را در سطح مطلوبی حفظ کنند.[1]

کسب‌وکارهای خانگی و مشاغل کوچک کارگاهی که در سطح محلات شکل می‌گیرند، از جمله بهترین گزینه‌ها برای تحقق این هدف به شمار می‌روند. کارشناسان معتقدند که دوران سالمندی غالباً با برخی محدودیت‌های جسمی و بیماری‌ها همراه است؛ با این حال، فراهم کردن بستر مناسب برای فعالیت‌های اقتصادی سبک می‌تواند تأثیر مستقیمی بر حفظ سلامت روان، جلوگیری از انزوا و ایجاد احساس ارزشمندی در میان افراد مسن داشته باشد.[1]

تدوین سند ملی اشتغال سالمندان

هم‌زمان با اجرای این طرح آزمایشی، سند و برنامه جامع اشتغال سالمندان نیز با مشارکت دستگاه‌های ذی‌نفع در حال تدوین است. این سند با رویکرد اقتصاد نقره‌ای تنظیم می‌شود و قرار است پس از رونمایی رسمی، وارد فاز اجرایی در سطح ملی شود تا یک چارچوب قانونی و حمایتی منسجم برای کسب‌وکارهای مرتبط با سالمندان ایجاد کند.[1]

در مسیر تدوین و اجرای این سند ملی، نهادهای مختلفی از جمله معاونت توسعه روستایی ریاست‌جمهوری، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی همکاری خواهند داشت. هماهنگی میان این دستگاه‌ها می‌تواند به ایجاد زیرساخت‌های لازم، ارائه تسهیلات بانکی و تسهیل صدور مجوز برای کسب‌وکارهای متناسب با شرایط سالمندان کمک شایانی کند.[1]

زنگ خطر تغییرات جمعیتی در ایران

ضرورت توجه به اقتصاد نقره‌ای زمانی بیشتر احساس می‌شود که به آمارهای جمعیتی نگاهی بیندازیم. بر اساس گزارش‌های رسمی، ایران با سرعت قابل‌توجهی در حال ورود به مرحله سالمندی جمعیت است و این شتاب، برنامه‌ریزی جامع و چندبعدی برای تأمین نیازهای این قشر را به یک اولویت ملی تبدیل کرده است.[1]

پیش‌بینی‌های جمعیتی نشان می‌دهد که تا سال ۱۴۲۰، بیش از ۳۱ درصد از جمعیت ایران را سالمندان تشکیل خواهند داد. این تغییرات دموگرافیک سریع، ایران را در دهه‌های آینده به جمع کشورهای شدیداً سالخورده وارد خواهد کرد و در صورت عدم اصلاح سیاست‌های رفاهی، جامعه با نسلی متفاوت و نیازمند از سالمندان روبه‌رو خواهد شد.[1]

مفهوم اقتصاد نقره‌ای در ادبیات جهانی به معنای سیستمی است که در آن تولید، توزیع و مصرف کالاها و خدمات با محوریت نیازها و توانمندی‌های افراد مسن شکل می‌گیرد. در این رویکرد، سالمند نه تنها به عنوان یک مصرف‌کننده نیازمند مراقبت، بلکه به عنوان یک تولیدکننده فعال و کارآفرین بالقوه در نظر گرفته می‌شود که می‌تواند به رشد اقتصادی جامعه کمک کند.[3]

نتایج حاصل از اجرای آزمایشی طرح اقتصاد نقره‌ای در استان‌های منتخب، مبنایی برای توسعه الگوهای پایدار اشتغال سالمندان در سراسر کشور خواهد بود. موفقیت این برنامه در سال جاری می‌تواند تضمین‌کننده پویایی اجتماعی و اقتصادی نسلی باشد که کوله‌باری از تجربه را با خود به همراه دارد و همچنان می‌تواند ارزش‌افزوده قابل‌توجهی برای اقتصاد کشور خلق کند.[2]

با اجرای موفقیت‌آمیز این طرح پایلوت و رفع موانع اجرایی آن، انتظار می‌رود که در سال‌های آینده شاهد شکل‌گیری شبکه‌ای گسترده از کسب‌وکارهای خانگی و خرد باشیم که توسط سالمندان مدیریت می‌شوند. این تحول نه تنها بار مالی صندوق‌های بازنشستگی را کاهش می‌دهد، بلکه به ارتقای کیفیت زندگی و امید به آینده در میان شهروندان ارشد کشور منجر خواهد شد.[3]