ارتباط گلوکزامین، مکمل رایج مفاصل، با تسریع پیشرفت آلزایمر

میلیون‌ها فرد مسن صبح خود را با یک روال آشنا آغاز می‌کنند: بلعیدن کپسول گلوکزامین برای حفظ حرکت روان زانوها و لگن‌های سالخورده‌شان. این مکمل بدون نسخه یک غول جهانی است که تنها در سال ۲۰۲۵ بیش از ۲.۵ میلیارد دلار فروش داشته است. اما یک تحلیل جدید و گسترده از داده‌های بیماران، یک هزینه پنهان نگران‌کننده را برای زیرمجموعه‌ای خاص از مصرف‌کنندگان آشکار کرده است. بر اساس تحقیقات منتشر شده در مجله «نیچر متابولیسم»، گلوکزامین ممکن است پیشرفت بیماری آلزایمر و زوال عقل مرتبط را در مغزهایی که از قبل آسیب‌پذیر هستند، تسریع کند.[2][4]

این یافته‌ها یک هشدار جدی برای بیمارانی است که از قبل دچار اختلال حافظه هستند. محققان دریافتند افرادی با اختلال شناختی خفیف که به طور منظم گلوکزامین مصرف می‌کردند، در یک دوره پنج ساله، ۲۵ درصد بیشتر در معرض خطر پیشرفت به زوال عقل کامل قرار داشتند، در مقایسه با کسانی که این مکمل را مصرف نمی‌کردند.[5][6]

این خطر شامل حال کسانی نیز می‌شود که از قبل با بیماری‌های تخریب‌کننده عصبی تشخیص داده شده‌اند. در یک تحلیل بقای ۱۰ ساله، بیماران آلزایمر و زوال عقل که از گلوکزامین استفاده می‌کردند، با ۲۵ درصد خطر بالاتر مرگ و میر مواجه بودند. این داده‌ها نشان می‌دهد که قرصی که برای حفظ تحرک جسمی مصرف می‌شود، ممکن است ناخواسته طول عمر شناختی را قربانی کند.[1][5]

این مطالعه که توسط متخصصان علوم اعصاب در مؤسسه مغز مک‌نایت دانشگاه فلوریدا هدایت شد، از هوش مصنوعی برای بررسی ۱۲ سال سوابق الکترونیکی سلامت استفاده کرد. این تیم داده‌های تقریباً ۲۴,۰۰۰ بیمار مبتلا به آلزایمر یا زوال عقل مرتبط، در کنار ۴۱,۰۰۰ بیمار با اختلال شناختی خفیف را تحلیل کردند.[2][7]

«در ایالات متحده، حدود ۷ میلیون نفر با آلزایمر و میلیون‌ها نفر دیگر با زوال عقل مرتبط زندگی می‌کنند،» این نکته را رامون سان (Ramon Sun)، نویسنده ارشد مطالعه و مدیر مرکز تحقیقات پیشرفته بیومولکول‌های فضایی، خاطرنشان کرد. سان اشاره کرد که بخش قابل توجهی از این جمعیت به طور فعال این مکمل را مصرف می‌کنند و به طور بالقوه بدون اینکه متوجه باشند، پیشرفت بیماری خود را بدتر می‌کنند.[2][4]

در میان جمعیت بالینی مورد مطالعه، تقریباً ۸ درصد از بیماران مبتلا به زوال عقل به طور فعال گلوکزامین مصرف می‌کردند. اگر این آمار به سطح ملی تعمیم داده شود، به معنای حدود نیم میلیون آمریکایی با زوال شناختی است که به طور منظم مکملی را مصرف می‌کنند که می‌تواند وضعیت آن‌ها را تسریع کند.[5][6]

برای درک اینکه چگونه یک مکمل مفاصل می‌تواند در مغز ویرانی به بار آورد، محققان مجبور شدند به ماهیت بیوشیمیایی خود گلوکزامین نگاه کنند. در هسته خود، گلوکزامین یک مولکول مرتبط با قند است. برخلاف بسیاری از ترکیباتی که توسط دفاع طبیعی بدن فیلتر می‌شوند، گلوکزامین می‌تواند از سد خونی مغزی عبور کرده و وارد اکوسیستم حساس مغز شود.[6][7]

گلوکزامین پس از ورود به مغز، وارد یک مسیر متابولیک می‌شود که به عنوان مسیر بیوسنتز هگزوزامین شناخته می‌شود. این مسیر مسئول فرآیند اصلاح پروتئینی به نام O-گلیکناسیون (O-GlcNAcylation) است که اساساً برچسب‌های قندی را به پروتئین‌ها متصل می‌کند تا بتوانند به درستی تا شوند و وظایف سلولی خود را انجام دهند.[6][7]

در یک مغز سالم، این فرآیند به طور عادی عمل می‌کند. اما در مغز مبتلا به آلزایمر، این مسیر متابولیک از قبل دچار اختلال شده و به طور خطرناکی فعال است. ورود گلوکزامین، فرآیند گلیکوزیلاسیون را بیش از حد فعال می‌کند و منجر به اصلاح پروتئینی نابهنجار می‌شود.[3][7]

تیم تحقیقاتی یافته‌های سوابق سلامت خود را با تصویربرداری فضایی پیشرفته از نمونه‌های مغز انسان پس از مرگ و مدل‌های موش مبتلا به آلزایمر ترکیب کردند. داده‌های تصویربرداری نشان داد که مصرف مکمل گلوکزامین باعث گلیکوزیلاسیون بیش از حد پروتئین‌های کلیدی شده و مستقیماً انباشت پاتولوژی تاو (Tau pathology) — درهم‌تنیدگی‌های پروتئینی سمی که یکی از نشانه‌های اصلی بیماری آلزایمر است — را بدتر می‌کند.[2][7]

در مدل‌های حیوانی، موش‌های مبتلا به آلزایمر که گلوکزامین دریافت کرده بودند، نقص حافظه بدتر و زوال شناختی تسریع‌شده‌ای از خود نشان دادند که منعکس‌کننده نتایج بالینی مشاهده شده در بیماران انسانی است. این مکانیسم بیوشیمیایی یک توضیح منطقی ارائه می‌دهد که چرا یک سازنده غضروف به ظاهر بی‌ضرر می‌تواند به عنوان یک تسریع‌کننده متابولیک برای زوال عقل عمل کند.[3][7]

با این حال، محققان بر یک نکته ظریف حیاتی تأکید کردند: به نظر می‌رسد این آسیب کاملاً مختص مغزهایی است که از قبل در وضعیت تخریب عصبی قرار دارند. برای عموم مردم، به نظر نمی‌رسد این مکمل باعث شروع بیماری شود.[5]

تحلیل‌های بقای ۱۰ ساله افراد مبتلا به اختلال شناختی خفیف، تفاوت معنی‌داری در مرگ و میر بین مصرف‌کنندگان و عدم مصرف‌کنندگان گلوکزامین نشان نداد، که حاکی از آن است که خطرات کشنده تنها زمانی پدیدار می‌شوند که زوال عقل کامل تثبیت شده باشد. علاوه بر این، مطالعات قبلی تصادفی‌سازی مندلی (Mendelian randomization) در واقع گلوکزامین را با خطر کمتر زوال عقل در بزرگسالان از نظر شناختی سالم مرتبط دانسته‌اند.[5]

سان توضیح داد: «این مکمل قبل از شروع بیماری بی‌خطر یا احتمالاً محافظ به نظر می‌رسد و پس از آن مضر است.» این ماهیت دوگانه به این معنی است که بزرگسالان سالمی که گلوکزامین را برای محافظت از مفاصل خود مصرف می‌کنند، دلیلی برای وحشت ندارند، اما کسانی که شروع به تجربه لغزش شناختی می‌کنند، باید فوراً رژیم مکمل خود را مورد ارزیابی مجدد قرار دهند.[5]

این یافته‌ها یک نقطه کور سیستمی در مراقبت‌های پزشکی مدرن را برجسته می‌کند: فرآیند تطبیق دارویی. گلوکزامین به صورت بدون نسخه در دسترس است، به این معنی که بیماران آن را بدون نسخه از داروخانه یا فروشگاه مواد غذایی خریداری می‌کنند. از آنجایی که این ماده به عنوان یک ویتامین یا ماده معدنی بی‌ضرر تلقی می‌شود، بیماران به ندرت هنگام پرسش پزشکان در مورد داروهای مصرفی خود، آن را ذکر می‌کنند.[7]

اکنون از پزشکان بالینی خواسته می‌شود که به طور فعال از بیماران مسن‌تر – به ویژه کسانی که علائم اختلال حافظه نشان می‌دهند – در مورد مصرف مکمل‌های مفاصل سؤال کنند. اگرچه مطالعه فعلی مشاهده‌ای است و به طور قطعی علیت را ثابت نمی‌کند، اما شواهد بیوشیمیایی به اندازه‌ای قوی است که توجه فوری بالینی را ایجاب می‌کند.[6][7]

مت جنتری (Matt Gentry)، رئیس بخش بیوشیمی و زیست‌شناسی مولکولی در دانشگاه فلوریدا، گفت: «اگرچه این یک ارتباط است و نه اثبات علیت، اما یک سؤال بالینی مهم را مطرح می‌کند که اکنون شایسته توجه بسیار بیشتری است.» تیم تحقیقاتی خواستار انجام آزمایش‌های بالینی رسمی انسانی برای تأیید یافته‌ها و تدوین دستورالعمل‌های قطعی هستند.[2][6]

تا زمانی که این آزمایش‌ها تکمیل شوند، اجماع پزشکی به سمت احتیاط متمایل است. برای میلیون‌ها سالمندی که مراحل اولیه زوال شناختی را پشت سر می‌گذارند، تسکین موقت درد زانوها ممکن است دیگر ارزش هزینه متابولیک پنهان برای ذهن آن‌ها را نداشته باشد.[1][7]