هشدار هواشناسی درباره ال‌نینوی استثنایی؛ روددره‌های تهران در مسیر سیلاب پاییزی

شرط اصلی برای عبور ایمن یک کلان‌شهر از بارش‌های سیل‌آسا، باز بودن مسیرهای طبیعی تخلیه آب است؛ شرطی که در حال حاضر در بخش‌هایی از شمال تهران به دلیل ساخت‌وسازهای دهه‌های اخیر نقض شده است. با ورود به پاییز ۱۴۰۵، سازمان هواشناسی ایران از سیگنال‌های هماهنگ جو و اقیانوس برای وقوع یک «ال‌نینوی استثنایی» خبر داده است که می‌تواند این محدودیت‌های زیرساختی را به یک بحران شهری تبدیل کند.[1][2]

پدیده ال‌نینو زمانی رخ می‌دهد که دمای سطح آب در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی به شکلی غیرعادی گرم می‌شود. این تغییر دمایی، الگوهای گردش جوی را در مقیاس جهانی تغییر داده و معمولاً در خاورمیانه و ایران به شکل افزایش بارش‌های پاییزی و زمستانی، گاه به صورت رگبارهای فرین و سیل‌آسا، نمود پیدا می‌کند. سازمان جهانی هواشناسی این الگوها را به دقت رصد کرده و نسبت به پیامدهای منطقه‌ای آن هشدار می‌دهد.

رئیس سازمان هواشناسی کشور در اواخر شهریور ماه اعلام کرد که جو و اقیانوس سیگنال‌های کاملاً مشخصی از این پدیده را نشان می‌دهند. به گفته وی، برآوردهای سازمان جهانی هواشناسی احتمال وقوع ال‌نینو در ماه‌های پیش رو را «نزدیک به ۱۰۰ درصد» تخمین زده است که نشان‌دهنده قطعیت بالای این ناهنجاری اقلیمی و لزوم آمادگی کامل دستگاه‌های اجرایی است.[1]

اما آنچه این پدیده طبیعی را برای پایتخت ایران خطرآفرین می‌کند، وضعیت مورفولوژیک و تغییرات انسانی در روددره‌های مشرف به شهر است. یک عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی هشدار داده است که ۱۱ حوضه آبریز در ارتفاعات شمالی تهران قرار دارند که مسیر روان‌آب‌های آن‌ها مستقیماً از داخل بافت متراکم شهری عبور می‌کند.[2][4]

مشکل اساسی اینجاست که مسیر برخی از این آبراهه‌ها در محدوده شهری به دلیل توسعه مستحدثات و خیابان‌کشی‌ها از بین رفته یا به طور کامل قابل ردیابی نیست. این انسداد فیزیکی بدان معناست که در صورت وقوع بارش‌های ناگهانی و شدید ناشی از ال‌نینو، آب به جای هدایت به کانال‌های ایمن، در سطح معابر از محله گیشا تا فرودگاه مهرآباد جاری خواهد شد.[2]

در واکنش به این تهدیدات، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران اعلام کرده است که نقشه پهنه‌بندی خطر سیل پایتخت تهیه شده و برنامه جامع سیل تهران در حال نهایی شدن است. او تاکید کرد که با وجود این خطرات، تهران نسبت به سایر شهرهای کشور آمادگی بیشتری در مواجهه با سیلاب دارد و هماهنگی‌های لازم میان دستگاه‌های امدادی در حال انجام است.[3]

بخشی از این برنامه شامل شناسایی زیرساخت‌های حیاتی در معرض خطر است. مدیریت بحران شهر تهران در حال بررسی وضعیت بیمارستان‌ها و مراکز درمانی است که در مسیر احتمالی سیلاب‌های ناشی از طغیان روددره‌ها قرار گرفته‌اند تا تمهیدات پیشگیرانه برای آن‌ها در نظر گرفته شود و از اختلال در خدمات‌رسانی در شرایط اضطراری جلوگیری به عمل آید.[3]

تقاطع یک پدیده قدرتمند جهانی مانند ال‌نینو با آسیب‌پذیری‌های محلی ناشی از توسعه نامتوازن شهری، پاییز امسال را به یک آزمون جدی برای زیرساخت‌های تهران تبدیل کرده است. میزان تاب‌آوری پایتخت در برابر این ناهنجاری اقلیمی، مستقیماً به سرعت عمل نهادهای شهری در لایروبی مسیل‌ها و اجرای دقیق نقشه‌های پهنه‌بندی خطر در هفته‌های پیش رو بستگی دارد.[5]