کشف نخستین نامزد سیاره کوتوله در منظومه شمسی توسط رصدخانه روبین

از زمان کشف پلوتو و دسته‌بندی مجدد آن در سال ۲۰۰۶ در کنار اجرامی مانند سرس و اریس، خانواده سیاره‌های کوتوله منظومه شمسی بسیار کوچک و محدود باقی مانده است. اما اکنون یک عضو جدید و غول‌پیکر در آستانه ورود به این فهرست قرار دارد که تفاوت اصلی آن با سایرین، پنهان ماندنش در درخشان‌ترین بخش از آسمان شب بوده است. این کشف نشان می‌دهد که مرزهای بیرونی منظومه ما هنوز ناشناخته‌های بزرگی را در خود جای داده‌اند.[1][2]

در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶، مرکز بررسی ریزسیاره‌ها (MPC) وابسته به اتحادیه بین‌المللی نجوم، کشف یک جرم فرانپتونی جدید را با نام موقت 2026 ED138 اعلام کرد. این جرم یخی که در داده‌های اولیه رصدخانه ورا روبین پیدا شده است، مداری دورتر از پلوتو دارد و یکی از بزرگ‌ترین اجرام کشف‌شده در این ناحیه طی دو دهه اخیر به شمار می‌رود. اعلام این خبر در پنجاه و هشتمین نشست سالانه بخش علوم سیاره‌ای در واشنگتن، توجه بسیاری از اخترشناسان را به خود جلب کرد.[1][2][4]

متیو هولمن، اخترفیزیکدان مرکز اخترفیزیک هاروارد-اسمیتسونین، در اواسط اکتبر هنگام اجرای یک کد جستجوی جدید روی داده‌های رصدخانه روبین متوجه این جرم شد. او می‌گوید: «اولین واکنش من ناباوری همراه با هیجان بود؛ اجرامی به این شکل بسیار نادر هستند و من بلافاصله متوجه شدم که با یک کشف استثنایی روبه‌رو هستیم.» این داده‌ها توسط تلسکوپ نقشه‌برداری سیمونی در شیلی ثبت شده بودند.[2][3]

پنهان در شلوغی کهکشان

دلیل اینکه چنین جرم بزرگی تاکنون از چشم تلسکوپ‌ها پنهان مانده بود، موقعیت مکانی آن در آسمان است. این نامزد سیاره کوتوله در ناحیه‌ای بسیار نزدیک به صفحه کهکشان راه شیری قرار دارد؛ منطقه‌ای که مملو از میلیون‌ها ستاره درخشان است. نور خیره‌کننده این ستارگان باعث می‌شود اجرام تاریک‌تر و دورتر پس‌زمینه در این شلوغی گم شوند و تلسکوپ‌های قبلی نتوانند حرکت آرام آن‌ها را تشخیص دهند.[1][2][3]

رصدخانه روبین با آینه هشت متری و میدان دید بی‌نظیر خود توانست این چالش را پشت سر بگذارد. کوین ناپیر، اخترفیزیکدان و همکار هولمن در توسعه الگوریتم‌های جستجو، توضیح می‌دهد که نرم‌افزار آن‌ها میلیون‌ها نقطه نورانی را بررسی می‌کند. او می‌گوید: «اساساً کاری که ما انجام می‌دهیم این است که نقاطی را که فکر می‌کنیم در حال حرکت هستند به هم متصل می‌کنیم و وقتی نقاط کافی به هم وصل شدند، می‌توانیم مدار جرم را به دور خورشید تخمین بزنیم.»[2][3]

برآوردهای اولیه نشان می‌دهد که 2026 ED138 در فاصله ۴۶ واحد نجومی از خورشید قرار دارد. برای درک بهتر این فاصله، باید بدانیم که میانگین فاصله پلوتو از خورشید حدود ۴۰ واحد نجومی است و هر واحد نجومی برابر با فاصله زمین تا خورشید است. این ویژگی، جرم جدید را در دسته اجرام فرانپتونی و ساکنان کمربند کایپر قرار می‌دهد؛ کمربندی از بقایای یخی که از دوران شکل‌گیری منظومه شمسی به جا مانده‌اند.[1][2]

معمای اندازه و بازتاب نور

قطر این جرم بین ۶۰۰ تا ۱۵۰۰ کیلومتر تخمین زده می‌شود، اما اخترشناسان هنوز نمی‌توانند عدد دقیقی برای آن تعیین کنند. هولمن در این باره می‌گوید: «ما واقعاً اندازه آن را نمی‌دانیم زیرا تنها چیزی که می‌بینیم مقدار نوری است که از آن به ما می‌رسد. بنابراین ممکن است با یک جرم کوچک اما با سطح بسیار بازتابنده روبه‌رو باشیم، یا یک جرم بسیار بزرگ که سطح تاریکی دارد و نور کمی را منعکس می‌کند.»[2][3]

برای حل این معما و تعیین دقیق ابعاد 2026 ED138، دانشمندان به رصدهای تکمیلی در طول موج فروسرخ نیاز دارند. تلسکوپ‌های فضایی می‌توانند با اندازه‌گیری گرمای ساطع‌شده از این جرم، مستقل از میزان بازتاب نور خورشید، قطر واقعی آن را محاسبه کنند. با این حال، حتی در بدترین حالت نیز این جرم یکی از هفت شیء بزرگ شناخته‌شده در لبه بیرونی منظومه شمسی محسوب می‌شود.[1][3]

یک کشف نسلی در مرحله آزمایش

ماریو یوریچ، استاد نجوم دانشگاه واشنگتن و مدیر تیم منظومه شمسی در رصدخانه روبین، اهمیت این یافته را فراتر از یک رصد معمولی می‌داند. او می‌گوید: «پیدا کردن جرمی به این بزرگی، با عرض تقریبی ۱۰۰۰ کیلومتر، اتفاقی است که شاید هر یک نسل یک‌بار رخ دهد. این بزرگ‌ترین جرم فرانپتونی کشف‌شده در حدود ۲۰ سال گذشته است.»[1][2]

نکته شگفت‌انگیزتر این است که رصدخانه روبین این کشف را در حالی انجام داده که هنوز در مرحله راه‌اندازی قرار دارد و ماموریت ده‌ساله اصلی آن به تازگی آغاز شده است. یوریچ برای اطمینان از این کشف، کاتالوگ‌ها و تصاویر قبلی روبین را جستجو کرد و ۲۰ رصد دیگر از این جرم را که به مارس ۲۰۲۶ بازمی‌گشت، پیدا کرد.[1][2]

تیم تحقیقاتی پا را فراتر گذاشت و با بررسی تصاویر آرشیوی سایر تلسکوپ‌ها، توانست ردپای 2026 ED138 را تا سال ۲۰۱۶ نیز پیدا کند. این داده‌های تاریخی به اخترشناسان اجازه داد تا مسیر مداری ده‌ساله این جرم را با دقت بسیار بالایی ترسیم کنند و از پایداری مدار آن در کمربند کایپر اطمینان حاصل کنند.[2]

برای اینکه 2026 ED138 رسماً به عنوان یک سیاره کوتوله شناخته شود، باید شرط کلیدی اتحادیه بین‌المللی نجوم را برآورده کند: داشتن جرم کافی برای اینکه گرانش خودش، آن را به شکل یک کره درآورد. دانشمندان معتقدند اجرام یخی با ابعاد تخمین‌زده‌شده برای این جرم، تقریباً همیشه تحت فشار گرانش خود کروی می‌شوند، اما تایید نهایی زمان‌بر خواهد بود.[2][3]

اگر این جرم تایید شود، به پنج سیاره کوتوله رسمی یعنی پلوتو، سرس، اریس، هائومیا و ماکی‌ماکی خواهد پیوست. هولمن تاکید می‌کند که رصدخانه روبین قرار است کل آسمان نیمکره جنوبی را در یک دوره ده‌ساله بارها و بارها تصویربرداری کند؛ بنابراین هر جرم پنهان دیگری که از چشم بررسی‌های قبلی دور مانده باشد، اکنون در تیررس این تلسکوپ قدرتمند قرار دارد.[1][2]