نشست سهجانبه ترامپ، پوتین و شی در شنژن؛ آیا دیپلماسی قدرتهای بزرگ به جنگ ایران پایان میدهد؟
کاخ سفید برگزاری اولین نشست سهجانبه رهبران آمریکا، روسیه و چین را در حاشیه اجلاس اپک تایید کرد. این دیدار بیسابقه با تمرکز بر کنترل تسلیحات هستهای و مهار جنگ ایران، آزمونی حیاتی برای کارآمدی دیپلماسی در عصر رقابت قدرتهای بزرگ است.
به قلم یاسمن قربانی
این خبر را به اشتراک بگذارید
شرط بنیادین برای موفقیت هرگونه توافق بینالمللی در خاورمیانه، همسویی منافع استراتژیک قدرتهای بزرگ با واقعیتهای میدانی است؛ شرطی که اکنون در آستانه نشست تاریخی شنژن به شدت به چالش کشیده شده است. روز جمعه، کاخ سفید رسما اعلام کرد که دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (اپک) در چین، پشت یک میز خواهند نشست.[1][2]
این دیدار سهجانبه که در نوع خود بیسابقه است، در شرایطی برگزار میشود که جهان با بحرانهای درهمتنیدهای دستوپنجه نرم میکند. اولیویا ولز، سخنگوی کاخ سفید، تایید کرده است که کاهش زرادخانههای هستهای و بررسی راههای مهار جنگ در ایران، دو محور اصلی این گفتوگوها خواهند بود. با این حال، واشنگتن به صراحت اعلام کرده که بحران اوکراین در این نشست جایی نخواهد داشت.[1][2]
پایان نیمقرن کنترل تسلیحات
دلیل اصلی فوریت این نشست، خلأ خطرناکی است که در معماری امنیت جهانی ایجاد شده است. با انقضای پیمان کنترل تسلیحات هستهای «استارت نو» میان آمریکا و روسیه در فوریه ۲۰۲۶، اکنون برای اولین بار در بیش از ۵۰ سال گذشته، هیچ محدودیت قانونی بر انبارهای کلاهکهای هستهای واشنگتن و مسکو اعمال نمیشود.[1][5]
چارلز کوپچان، تحلیلگر ارشد در نشریه فارن افرز، معتقد است که ترامپ با آغاز این گفتوگوی سهجانبه گام مهمی برداشته است. رئیسجمهور آمریکا به دنبال یک توافق جدید، بهبودیافته و مدرن است که چین را نیز به عنوان یک قدرت هستهای نوظهور و تاثیرگذار در معادلات جهانی شامل شود.[5]
با این وجود، چشمانداز دستیابی به یک توافق سریع بسیار تاریک است. یک مقام ارشد دولت آمریکا تاکید کرده است که واشنگتن انتظار هیچگونه توافق فوری را ندارد و این نشست تنها نقطه شروعی برای یک گفتوگوی طولانیمدت است. تفاوت چشمگیر در حجم زرادخانههای هستهای این سه کشور، مانع بزرگی بر سر راه هرگونه مصالحه است.[1][3]
پکن که زرادخانه هستهای بسیار کوچکتری نسبت به دو رقیب دیگر دارد، تاکنون تمایلی برای ورود به محدودیتهای تسلیحاتی نشان نداده است. ویکتور شی، استاد سیاست چین در دانشگاه کالیفرنیا، معتقد است که پکن به صراحت قصد خود را برای گسترش زرادخانه هستهایاش اعلام کرده و بعید است به راحتی زیر بار محدودیتهای جدید برود.
از دیدگاه این تحلیلگر، نشست شنژن برای ترامپ بیشتر مصرف سیاسی داخلی دارد تا پس از انتخابات میاندورهای اخیر آمریکا، یک دستاورد دیپلماتیک را به نمایش بگذارد. با این حال، اهمیت نفسِ برگزاری این جلسه و باز شدن کانالهای ارتباطی مستقیم میان رهبران سه قدرت برتر نظامی جهان، غیرقابل انکار است.
ایران در کانون چانهزنیها
در کنار مسئله هستهای، جنگ ایران به یکی از پیچیدهترین گرههای دیپلماتیک تبدیل شده است. یک مقام ارشد آمریکایی تایید کرده که ترامپ قصد دارد در این نشست سهجانبه مسئله ایران را به طور جدی روی میز بگذارد و در خصوص راههای پایان دادن به این بحران رایزنی کند.[2][3]
هدف واشنگتن، استفاده از اهرم فشار مسکو و پکن برای مهار تنشها و جلوگیری از گسترش درگیریها در خاورمیانه است. آمارها نشاندهنده تاثیرات عمیق اقتصادی این بحران بر منطقه و بازارهای جهانی انرژی است که ضرورت یافتن یک راهحل دیپلماتیک را دوچندان میکند.[3][4]
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی، تولید نفت خام ایران در ماه اکتبر با کاهشی ۴۶ درصدی نسبت به دوران پیش از جنگ، به ۱.۸۶ میلیون بشکه در روز رسیده است. این رقم حتی از میزان مصرف داخلی پالایشگاههای ایران نیز کمتر است و فشار مضاعفی بر اقتصاد این کشور وارد میکند.[4]
از سوی دیگر، فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) اعلام کرده است که تحت حفاظت نظامی این کشور، بیش از ۱.۷ میلیارد بشکه نفت خام با اسکورت جنگندههای اف-۱۶ از تنگه هرمز عبور کرده است. این تضاد آشکار میان افت تولید ایران و جریان مداوم انرژی، نشاندهنده استراتژی فشار حداکثری واشنگتن است.[4]
با این حال، کارشناسان درباره میزان همکاری روسیه و چین با آمریکا تردید جدی دارند. مارک کاتز، استاد دانشگاه جورج میسون، استدلال میکند که بعید به نظر میرسد پوتین یا شی حاضر باشند فشار معناداری بر تهران وارد کنند، زیرا درگیریهای خاورمیانه تمرکز آمریکا را از رقابت با مسکو و پکن منحرف میکند.[3]
نگاه از تهران؛ بیمها و امیدها
در داخل ایران، واکنشها به این نشست ترکیبی از نگرانی و تحلیلهای استراتژیک است. ولی نصر، استاد دانشگاه جانز هاپکینز، در گفتوگو با رسانههای داخلی تاکید کرده است که نشست شنژن میتواند نقطه عطفی در مذاکرات مرتبط با جنگ ایران باشد و تصمیمات این سه رهبر مرحلهای تعیینکننده را رقم خواهد زد.
برخی تحلیلگران داخلی و بینالمللی، این نشست را با کنفرانس تاریخی یالتا در فوریه ۱۹۴۵ مقایسه میکنند؛ جایی که فرانکلین روزولت، وینستون چرچیل و جوزف استالین، رهبران قدرتهای پیروز جنگ جهانی دوم، جهان را به مناطق نفوذ خود تقسیم کردند و نظم پس از جنگ را شکل دادند.
اما تحلیلهای رسانههای داخلی ایران این سناریو را برای نشست شنژن فاقد وزن کافی میدانند. پویاییهای قدرت در جهان چندقطبی امروز، اجازه چنین تقسیمبندیهای یکجانبهای را نمیدهد و ایران نیز بازیگری نیست که سرنوشتش صرفا در میز مذاکره ابرقدرتها و بدون در نظر گرفتن واقعیتهای میدانی تعیین شود.
جریانهای تندرو در منطقه نیز بر این باورند که سرنوشت خاورمیانه نه در میز مذاکره، بلکه در میدان نبرد تعیین میشود. حمیدرضا ترقی، از چهرههای سیاسی، تاکید کرده است که پاسخ ایران به هرگونه تهدیدی نامحدود خواهد بود و نظم آینده خاورمیانه باید توسط تهران و متحدانش شکل بگیرد.[4]
غایب بزرگ؛ بحران اوکراین
یکی از نکات قابل توجه در دستور کار نشست شنژن، حذف آگاهانه موضوع اوکراین است. مقامهای آمریکایی تصریح کردهاند که واشنگتن مسیر مذاکراتی کاملا جداگانهای را با کییف و مسکو دنبال میکند و از آنجا که چین نقشی در این مسیر ندارد، طرح مسئله اوکراین در نشست سهجانبه نامناسب ارزیابی شده است.[2][3]
این تفکیک موضوعی نشاندهنده رویکرد عملگرایانه واشنگتن برای جلوگیری از پیچیدهتر شدن مذاکرات است. با این حال، ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، پیشتر ابراز نگرانی کرده بود که هرگونه توافق سهجانبه میان این قدرتها نباید بدون حضور و مشورت کییف انجام شود.[2]
نشست ۱۹ نوامبر در حالی برگزار میشود که تنشهای تکنولوژیک میان واشنگتن و پکن بر سر محدودیتهای صادراتی تراشههای پیشرفته هوش مصنوعی به اوج خود رسیده است. با این وجود، مقامهای آمریکایی تاکید کردهاند که مسائل امنیت ملی و کنترل صادرات در این نشست قابل مذاکره نخواهند بود.
چشمانداز دیپلماسی در عصر جدید
در نهایت، نشست شنژن بیش از آنکه محلی برای امضای معاهدات الزامآور باشد، بستری برای ارزیابی نیات قدرتهای بزرگ است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، تاکید کرده است که جلوگیری قطعی از دستیابی ایران به سلاح هستهای، هدف نهایی واشنگتن است که با فشارهای اقتصادی فعلی در حال پیگیری است.[3]
واقعیت این است که معماری امنیت جهانی در حال گذار است. انقضای پیمانهای کنترل تسلیحات دوران جنگ سرد و ظهور بازیگران جدید با توانمندیهای نامتقارن، نیازمند چارچوبهای دیپلماتیک تازهای است و نشست ترامپ، پوتین و شی، اولین تلاش جدی برای طراحی این چارچوب به شمار میرود.[1][5]
نتیجه این نشست هرچه باشد، پیامدهای آن مستقیما بر اقتصاد و امنیت خاورمیانه تاثیر خواهد گذاشت. برای شهروندان و بازارهای منطقهای که زیر بار فشارهای ناشی از کاهش تولید نفت و تحریمها قرار دارند، موفقیت این دیپلماسی میتواند به معنای توقف ماشین جنگ و بازگشت ثبات نسبی باشد.
نتیجه این نشست هرچه باشد، پیامدهای آن مستقیما بر اقتصاد و امنیت خاورمیانه تاثیر خواهد گذاشت.
با این حال، تاریخ نشان داده است که توافقات بزرگ نیازمند زمان، اعتماد متقابل و امتیازدهیهای دردناک هستند. تا زمانی که این سه قدرت نتوانند بر سر یک مکانیسم راستیآزمایی مشترک به توافق برسند، سایه رقابتهای تسلیحاتی و جنگهای نیابتی بر سر جهان باقی خواهد ماند.
نکات کلیدی
- کاخ سفید تایید کرد که دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ روز ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ در شنژن چین نخستین نشست سهجانبه خود را برگزار میکنند.
- محورهای اصلی این گفتوگوها، تلاش برای دستیابی به توافق جدید کنترل تسلیحات هستهای و بررسی راههای مهار جنگ در ایران اعلام شده است.
- مقامهای آمریکایی تاکید کردهاند که بحران اوکراین در این نشست مطرح نخواهد شد و واشنگتن آن را از طریق مسیر دیپلماتیک جداگانهای پیگیری میکند.
- کارشناسان معتقدند به دلیل تفاوت در اندازه زرادخانههای هستهای و منافع متضاد استراتژیک، انتظار دستیابی به یک توافق فوری در این نشست واقعبینانه نیست.
آنچه نمیدانیم
- آیا چین حاضر خواهد شد در ازای امتیازات اقتصادی، محدودیتی بر توسعه زرادخانه هستهای خود بپذیرد؟
- میزان نفوذ و تمایل واقعی مسکو و پکن برای اعمال فشار بر تهران جهت پایان دادن به درگیریها تا چه حد است؟
- در صورت شکست این مذاکرات اولیه، واشنگتن چه استراتژی جایگزینی برای مهار تنشها در خاورمیانه اتخاذ خواهد کرد؟
روند رویداد
فوریه ۲۰۲۶
انقضای پیمان کنترل تسلیحات هستهای «استارت نو» میان آمریکا و روسیه.
اکتبر ۲۰۲۶
پیشنهاد اولیه ولادیمیر پوتین برای برگزاری نشست سهجانبه جهت پایان دادن به درگیریها.
۱۳ نوامبر ۲۰۲۶
تایید رسمی کاخ سفید مبنی بر برگزاری نشست سهجانبه در حاشیه اجلاس اپک در شنژن.
- خوشبینان به دیپلماسی
- معتقدند این نشست گامی ضروری برای مهار بحرانهای منطقهای و جلوگیری از مسابقه تسلیحاتی است.
- واقعگرایان محتاط
- بر موانع ساختاری تاکید داشته و احتمال دستیابی به یک توافق جامع و سریع را ضعیف میدانند.
- تندروهای منطقهای
- تاکید دارند که سرنوشت خاورمیانه نه در میز مذاکره ابرقدرتها، بلکه در میدان نبرد تعیین میشود.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- صدای مستقیم کشورهای اروپایی که از پیامدهای امنیتی این توافقات متاثر میشوند.
- نمایندگان کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس که شریانهای انرژی آنها در کانون بحران قرار دارد.
منابع
[1]Al JazeeraTrump, Xi and Putin to hold first three-way summit in China
مطالعه در Al Jazeera →
[2]CNNPresident Donald Trump will meet jointly next week with China's leader Xi Jinping and Russian President Vladimir Putin
مطالعه در CNN →
[3]Radio Free Europe/Radio Libertyواقعگرایان محتاطTrump To Discuss Iran, Nuclear Arms With Putin, Xi At Landmark Summit
مطالعه در Radio Free Europe/Radio Liberty →
[4]Iran Internationalتندروهای منطقهایUS president Donald Trump is considering holding off on renewed strikes against Iran
مطالعه در Iran International →
[5]Foreign Affairsخوشبینان به دیپلماسیThe Case for a Trump-Xi-Putin Summit
مطالعه در Foreign Affairs →
بیشتر در دیدگاه
مشاهده همه →حاکمیت ملی
چرا ورود ارتش عراق به جرفالصخر یک پیروزی برای دولتسازی است، نه فقط یک جابهجایی نظامی
6 منبع
جوایز سال آسیا
بیرانوند و جعفری بر بام آسیا؛ چرا درخشش فردی سرپوشی بر بحران ساختاری فوتبال ایران است؟
2 منبع
توسعه شهری
برنامه اقدام تهران و البرز؛ گامی امیدبخش برای مهار بحران پایتخت
2 منبع
تنشهای امنیتی
پیام ۲۷ سال حبس برای عامل نیابتی؛ چرا پرونده ترور ترامپ فراتر از یک حکم قضایی است؟
4 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار دیدگاه با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





