رفتن به محتوای اصلی
حسگرهای کوانتومیماده تاریک· 7 دقیقه مطالعه· در علم

ثبت رکورد چرخش ۱۳۸ میلیون دور در دقیقه با میکرومگنت معلق برای ردیابی ماده تاریک

فیزیکدان‌ها با معلق‌سازی یک آهنربای میکروسکوپی در تله‌ای ابررسانا، موفق شدند به سرعت چرخش خیره‌کننده ۲.۳ مگاهرتز (۱۳۸ میلیون دور در دقیقه) دست پیدا کنند. این سازوکار بدون اصطکاک نه تنها نقشی کلیدی به عنوان فشارسنج فوق‌حساس برودتی ایفا می‌کند، بلکه ابزاری تازه برای جستجوی ذرات آکسیون‌مانند ماده تاریک فراهم آورده است.

به قلم فرشید جمشیدی

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

فیزیکدان‌ها موفق شده‌اند روتور میکروسکوپی معلق در میدان مغناطیسی را به سرعت چرخش کم‌سابقه ۱۳۸ میلیون دور در دقیقه برسانند. این آزمایش که درون محفظه خلأ برودتی (کرایوژنیک) انجام شد، رویکردی نوآورانه را برای جدا کردن کامل حرکت‌های مکانیکی از اختلالات محیطی نشان می‌دهد.[1][3]

شالوده این سیستم بر یک کره مغناطیسی بسیار ریز متکی است که کاملاً بر پایه اثر مایسنر معلق مانده است؛ پدیده‌ای کوانتومی که طی آن، یک ابررسانا میدان‌های مغناطیسی خارجی را از درون خود دفع می‌کند. پژوهشگران با به دام انداختن این ذره مغناطیسی روی سطحی سربی در دمای ۴.۲ کلوین، به چرخشی با اصطکاک نزدیک به صفر دست یافتند.[2][4]

سرب زمانی که با هلیوم مایع تا زیر ۷.۲ کلوین خنک شود، به ابررسانای نوع اول تبدیل می‌شود. در دمای عملیاتی ۴.۲ کلوین، سطح سربی همانند یک آینه مغناطیسی تمام‌عیار عمل می‌کند؛ به این معنا که میدان مغناطیسی میکروسفر را به عقب می‌راند و آن را در هوا شناور نگه می‌دارد.[2][5]

برخلاف انبرک‌های نوری که از پرتوهای لیزری متمرکز برای نگه داشتن ذرات استفاده می‌کنند، این تله ابررسانا پایداری کاملاً غیرفعال ایجاد می‌کند. برهم‌کنش مغناطیسی، ذره کروی را به شکلی طبیعی در هر سه بعد فضایی مهار می‌کند و دیگر نیازی به بازخوردهای مداوم کنترلی یا مدارهای تنظیماتی پیچیده نیست.[2][5]

این دستاورد که در نوامبر ۲۰۲۶ در نشریه Science Advances منتشر شد، معیاری تازه برای سرعت چرخش مکانیکی در تله‌های مغناطیسی ثبت کرد. این گروه پژوهشی به سرپرستی جوئل کی. خوزه (Joel K. Jose) در آژانس علم، فناوری و تحقیقات سنگاپور، به فرکانس‌های چرخشی تا ۲.۳ مگاهرتز دست یافتند.[2][4]

دستیابی به اصطکاک فوق‌العاده ناچیز

برای دست‌یابی به این سرعت‌های سرسام‌آور، چیدمان آزمایشگاهی درون محفظه‌ای با خلأ بسیار بالا قرار داده شد تا مقاومت هوا به‌طور کامل حذف شود. با افت فشار گاز محیط و رسیدن آن به دامنه خلأ فوق‌بالای ۱۰ به توان منفی ۶ میلی‌بار، میزان اصطکاک و پسارِ مولکول‌های باقی‌مانده بر آهنربای دوار به صورت خطی کاهش پیدا می‌کند.[2][4]

شاخص‌های عملکردی میکروروتور معلق با اثر مایسنر.

تیم پژوهشی در جریان آزمایش‌های سرعت بالا، نرخ میرایی مکانیکی فوق‌العاده پایینی معادل ۴.۷۵ در ۱۰ به توان منفی ۷ هرتز به ثبت رساند. این شاخص نشان می‌دهد که تلفات انرژی چرخشی روتور چقدر ناچیز است و تأیید می‌کند که تله ابررسانا، آهنربا را در برابر هرگونه نشت انرژی خارجی حفظ کرده است.[2][4]

در سرعت ۱۳۸ میلیون دور در دقیقه، نیروهای گریز از مرکز وارد بر آهنربای میکروسکوپی بی‌نهایت سنگین هستند. ماده باید تنش‌های کششی درونی شدیدی را تحمل کند که اگر جسم کمی بزرگ‌تر یا با ساختار ضعیف‌تر بود از هم متلاشی می‌شد؛ آزمونی سخت که مرزهای مقاومت مواد در شرایط حاد را محک می‌زند.[1][3]

طبیعت غیرفعال و خودکار معلق‌سازی مایسنر بدین معناست که سیستم عملاً هیچ نویز حرارتی اضافی از خود تولید نمی‌کند. این محیط با گشتاور نویزِ بی‌نهایت پایین، پیش‌شرطی حیاتی است تا آهنربای چرخان بتواند نقش یک حسگر فوق‌دقیق برای نیروهای خارجی و اثرهای ظریف کوانتومی را بر عهده بگیرد.[2][5]

پژوهشگران چرخش ذره را از طریق سنجش تغییرات میدان مغناطیسی ناشی از حرکت میکروسفر ثبت کردند. از آنجا که خودِ آهنربا منبع سیگنال است، فرایند خوانش کمترین اختلال ممکن را در وضعیت مکانیکی حساس روتور ایجاد می‌کند و پایداری آن را در سرعت‌های بالا به هم نمی‌زند.[2][4]

فشارسنجی در دماهای برودتی

میکروروتور معلق افزون بر رکوردشکنی سرعت، در نقش یک فشارسنج برودتی مطلق عمل می‌کند. از آنجا که اصطکاکی که سرعت آهنربا را کم می‌کند مستقیماً با چگالی گازهای باقی‌مانده اطراف در ارتباط است، آهنگ کاهش چرخش می‌تواند سنجشی بی‌نقص از کیفیت خلأ به دست دهد.[2][4]

فشارسنج‌های متداول روتور چرخان دهه‌هاست که برای اندازه‌گیری فشار به کار می‌روند، اما معمولاً نیازمند پایدارسازی فعال مغناطیسی هستند و در دمای اتاق کار می‌کنند. طراحی مبتنی بر اثر مایسنر، این مفهوم کارآمد را به قلمروهای فوق‌سرد که لازمه آزمایش‌های فیزیک نوین است تعمیم می‌دهد.[2][5]

اندازه‌گیری دقیق فشار در دمای ۴.۲ کلوین به‌ویژه برای توسعه سخت‌افزارهای پردازش کوانتومی ارزشی کلیدی دارد. پردازنده‌های کوانتومی برای جلوگیری از ناهمدوسی به انزوای کامل نیاز دارند و اپراتورها باید بتوانند با اطمینان کامل نبودِ تک‌مولکول‌های مزاحم در محفظه‌های برودتی را تأیید کنند.[2][4]

رابطه خطی میان چگالی گاز و پسار مکانیکی، به روتور اجازه می‌دهد همچون یک فشارسنج بسیار دقیق عمل کند.

تیم پژوهشی با به چرخش درآوردن همگام میکروروتور در فشارهای میانی گاز، توانست نویز گشتاور حرارتی را به‌دقت کالیبره کند. این واسنجی نشان می‌دهد که حسگر می‌تواند نوسانات گرمایی پس‌زمینه را از سیگنال‌های واقعی بیرونی تمیز دهد و پایه‌ای برای اندازه‌گیری‌های بعدی بسازد.[2][4]

وابستگی خطی اصطکاک به چگالی گاز اجازه می‌دهد دستگاه در دامنه وسیعی از فشارها کار کند. با این انعطاف‌پذیری، یک حسگر منفرد می‌تواند محفظه خلأ را از همان لحظه تخلیه در فشار جو استاندارد تا رسیدن به خلأ فوق‌العاده بالا به صورت پیوسته پایش کند.[2][4]

کاوش در میدان‌های ماده تاریک

حساسیت فوق‌العاده بالای این روتور بدون اصطکاک، بستری نویدبخش را برای پاسخ به پرسش‌های بنیادین فیزیک، به‌ویژه در جستجوی ماده تاریک، مهیا کرده است. این تیم از سامانه مذکور برای اجرای جستجویی با پهنای باند باریک به دنبال ذرات آکسیون‌مانند، که از مهم‌ترین کاندیداهای ماده تاریک هستند، بهره گرفت.[4][5]

آکسیون‌ها ذرات فرضی و فوق‌سبکی هستند که فیزیکدانان برای توضیح چرایی سنگین‌تر بودن کیهان نسبت به ماده مرئی پیشنهاد کرده‌اند. اگر ماده تاریک آکسیون‌مانند با آهنربای دوار برهم‌کنشی داشته باشد، در تئوری گشتاوری نامتعارف و بسیار اندک بر میدان مغناطیسی روتور وارد خواهد کرد.[1][5]

از آنجا که آهنربای معلق در برابر اختلالات معمول مکانیکی و گرمایی محافظت شده است، حتی ناچیزترین اثر شتاب یا اصطکاک ناشی از میدان‌های ماده تاریک نیز امکان دارد قابل ردیابی شود. نرخ میرایی ۴.۷۵ در ۱۰ به توان منفی ۷ هرتز، از همین حالا محدودیت‌های تجربی تازه‌ای بر چنین برهم‌کنش‌هایی تعیین کرده است.[2][4]

پژوهشگران اشاره می‌کنند که تلفیق سرعت دورانی سرسام‌آور با دمای کاری فوق‌سرد، زمینه‌ای آرمانی برای آشکارسازی ضعیف‌ترین نیروهای طبیعت است. مراحل بعدی آزمایش می‌تواند طیف فرکانسی گسترده‌تری را جستجو کند تا دامنه‌های جرمی متنوع‌تری از ذرات آکسیون‌مانند بررسی شوند.[4][5]

در گام‌های بعدی، چالش محوری تمیز دادن سیگنال‌های احتمالی ماده تاریک از تداخلات مغناطیسی معمولی خواهد بود. ساخت یک دستگاه اندازه‌گیری به‌شدت ایزوله و محافظت‌شده لازم است تا اثبات کند هر گشتاور ناهنجار ثبت‌شده، واقعاً منشأ کیهانی دارد و ناشی از نوفه الکترونیکی محیط آزمایشگاه نیست.[2][5]

تصویرسازی: محیط‌های برودتی نزدیک به صفر مطلق برای حفظ وضعیت ابررسانایی لازم جهت تعلیق مغناطیسی ضروری هستند.

گسترش ابعاد اندازه‌گیری کوانتومی

پیش از این نیز ذرات میکروسکوپی معلق در میدان مغناطیسی به فاکتورهای کیفیت مکانیکی بالایی رسیده بودند، اما دستیابی به ۲.۳ مگاهرتز جهشی چشمگیر در دینامیک چرخشی است. این فرکانس بالا، سامانه را به مرزهایی نزدیک می‌کند که اثرهای مکانیک کوانتومی بر حرکت اجسام ماکروسکوپیک حاکم می‌شوند.[2][3]

پژوهشگران امیدوارند روزی از این روتورهای معلق برای ارزیابی مرزهای مشترک مکانیک کوانتومی و گرانش استفاده کنند. فیزیکدان‌ها می‌توانند با اندازه‌گیری واکنش آهنربای دوار به کشش گرانشی اجرام مجاور، جفت‌شدگی گرانشی را در مقیاس آتونیوتن بررسی کنند.[1][2]

جفت کردن ریزآهنرباهای معلق مایسنر با سامانه‌های کوانتومی دیگر مانند مراکز نیتروژن-تهی‌جای در الماس، بستر پیاده‌سازی یک رابط اسپین-مکانیکی کوانتومی را فراهم می‌کند؛ امکانی که انتقال اطلاعات کوانتومی میان چرخش مکانیکی و کیوبیت‌های حالت جامد را مقدور ساخته و معمار‌ی‌های نوینی در پردازش اطلاعات ایجاد می‌کند.[2][5]

اگرچه روش‌های شناورسازی نوری با تکیه بر لیزر به سرعت‌های چرخشی گیگاهرتزی دست یافته‌اند، آن سیستم‌ها اغلب با چالش جدیِ داغ شدن بر اثر تابش شدید نور دست‌وپنجه نرم می‌کنند. روش مغناطیسی این حرارت‌دیدگی نوری را کاملاً برطرف کرده و ذره را دقیقاً در دمای محیطی ۴.۲ کلوین که لازمه ابررسانایی است پایدار نگه می‌دارد.[1][2]

مقاله منتشرشده و گزارش‌های خبری متعاقب آن نقل‌قول مستقیم یا اظهارنظری از زبان اعضای تیم پژوهشی در بر ندارند. یافته‌ها تنها در قالب داده‌های داوری‌شده و تحلیل‌های فنی تجهیزات ارائه شده‌اند و پیامدهای نظری آن را به ارزیابی جامعه علمی واگذار کرده‌اند.[1][2]

مقاله منتشرشده و گزارش‌های خبری متعاقب آن نقل‌قول مستقیم یا اظهارنظری از زبان اعضای تیم پژوهشی در بر ندارند.

با پخته‌تر شدن این فناوری، میکروروتورهای معلق می‌توانند به ابزارهای استاندارد تشخیصی در آزمایشگاه‌های برودتی جهان مبدل شوند. توانایی اندازه‌گیری هم‌زمانِ فشار، دما و میدان‌های مغناطیسی، آنها را به ابزاری چندمنظوره و گرانبها در جعبه‌ابزار در حال گسترش مهندسی کوانتوم تبدیل می‌کند.[2][4]

نکات کلیدی

  • یک آهنربای میکروسکوپی معلق‌شده به کمک ابررسانا توانست به سرعت چرخش بی‌سابقه ۱۳۸ میلیون دور در دقیقه دست یابد.
  • این سامانه در دمای ۴.۲ کلوین و در محیط خلأ کار می‌کند و به نرخ میرایی مکانیکی بی‌نهایت پایینِ ۴.۷۵ × ۱۰^−۷ هرتز رسیده است.
  • این روتور بدون اصطکاک به عنوان یک حسگر فشار برودتی با دقت استثنایی عمل می‌کند که برای پایداری پردازنده‌های کوانتومی حیاتی است.
  • پژوهشگران با بهره‌گیری از حساسیت فوق‌العاده این سامانه، جستجویی اولیه برای یافتن ذرات آکسیون‌مانند ماده تاریک به راه انداختند.

آنچه نمی‌دانیم

  • آیا حساسیت فعلی دستگاه برای آشکارسازی واقعی ماده تاریک آکسیون‌مانند کفایت می‌کند، یا به کاهش بیشتر نویزهای محیطی نیاز است.
  • میکروسفرهای مغناطیسی تا چه اندازه‌ای می‌توانند بزرگ‌تر ساخته شوند پیش از آنکه تنش‌های کششی داخلی در سرعت ۱۳۸ میلیون دور در دقیقه باعث شکستن آن‌ها شود.
  • در مقاله منتشرشده و گزارش‌های خبری مرتبط، هیچ نقل‌قول مستقیم یا اظهارنظری از سوی اعضای این تیم تحقیقاتی گنجانده نشده است.

روند رویداد

  1. سپتامبر ۲۰۲۵

    تیم پژوهشی نسخه پیش‌نویس اولیه خود را درباره قابلیت‌های حسگر فشار برودتی مبتنی بر روتور معلق مایسنر منتشر کرد.

  2. نوامبر ۲۰۲۶

    یافته‌های داوری‌شده رسماً در ژورنال Science Advances به چاپ رسید و رکورد چرخش ۱۳۸ میلیون دور در دقیقه را تأیید کرد.

توسعه‌دهندگان حسگرهای کوانتومی 40%پژوهشگران ماده تاریک 40%فیزیکدانان نظری و بنیادین 20%
توسعه‌دهندگان حسگرهای کوانتومی
مهندسانی که بر کاربردهای عملی برای پایش محیط‌های فوق‌سرد متمرکز هستند.
پژوهشگران ماده تاریک
فیزیکدانانی که از حساسیت مفرط این روتور برای ردیابی ذرات گریزپای کیهان‌شناختی استفاده می‌کنند.
فیزیکدانان نظری و بنیادین
پژوهشگرانی که بر پتانسیل اجسام ماکروسکوپیک معلق برای آزمودن برهم‌کنش‌های گرانشی و برهم‌نهی کوانتومی تأکید دارند.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • پژوهشگران حوزه تله‌اندازی نوری
  • اپراتورهای سخت‌افزارهای پردازش کوانتومی

منابع

پوشش منابع

5 منبع

3 دیدگاه شناسایی‌شده

توسعه‌دهندگان حسگرهای کوانتومی 40%پژوهشگران ماده تاریک 40%فیزیکدانان نظری و بنیادین 20%
  1. [1]New Scientistپژوهشگران ماده تاریک

    Record-breaking, fast-spinning magnet could help uncover new physics

    مطالعه در New Scientist →
  2. [2]Science Advancesتوسعه‌دهندگان حسگرهای کوانتومی

    Ultrafast Meissner-levitated microrotor

    مطالعه در Science Advances →
  3. [3]CiVLفیزیکدانان نظری و بنیادین

    Levitating magnet spins at record 138 million revolutions per minute

    مطالعه در CiVL →
  4. [4]RealTech Mediaتوسعه‌دهندگان حسگرهای کوانتومی

    Meissner-levitated microrotor reaches 2.3 MHz in cryogenic vacuum experiment

    مطالعه در RealTech Media →
  5. [5]Phys.orgپژوهشگران ماده تاریک

    The fastest levitated spinning magnet ever made might help physicists search for dark matter

    مطالعه در Phys.org →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.