ثبت رکورد سردترین دمای کیهان در ایستگاه فضایی چین برای آزمایشهای کوانتومی
دانشمندان چینی در ایستگاه فضایی تیانگونگ موفق شدند با سرد کردن اتمهای روبیدیوم تا دمای ۹.۷ پیکوکلوین، رکورد کمترین دمای ثبتشده توسط انسان را بشکنند. این دستاورد کوانتومی راه را برای توسعه حسگرهای فضایی فوقدقیق هموار میکند.
به قلم ساناز امامی
این خبر را به اشتراک بگذارید
درک ماهیت واقعی ماده در پایینترین سطوح انرژی، همواره با یک مانع فیزیکی بزرگ روبهرو بوده است. اتمها در دمای اتاق با سرعتهای سرسامآوری در حال ارتعاش هستند و برای مطالعه رفتار کوانتومی آنها، دانشمندان باید این ذرات را تا حد توقف کامل سرد کنند.[1]
روی زمین، جاذبه یک دشمن بیرحم برای این آزمایشها محسوب میشود. هر تلاشی برای به دام انداختن و سرد کردن اتمها با لیزر، در نهایت با سقوط توده اتمی به دلیل کشش گرانشی زمین مواجه میشود و زمان مشاهده را به شدت محدود میکند.[1][2]
اکنون، محیط بیوزنی مدار زمین این محدودیت تاریخی را در هم شکسته است. آکادمی علوم چین در روز جمعه، ۶ نوامبر ۲۰۲۶، اعلام کرد که محققان مستقر در ایستگاه فضایی تیانگونگ موفق به ثبت رکورد جدیدی برای کمترین دمای ایجاد شده توسط انسان شدهاند.
بر اساس مقالهای که در همان روز در مجله معتبر «ساینس» منتشر شد، این تیم توانستهاند ابری متشکل از ۲۰ هزار اتم روبیدیوم-۸۷ را تا دمای خیرهکننده ۹.۷ پیکوکلوین سرد کنند. این عدد معادل کمتر از ۱۰ تریلیونیوم درجه بالاتر از صفر مطلق است.[1][2]
صفر مطلق، یعنی منفی ۲۷۳.۱۵ درجه سانتیگراد، مرز نظری توقف کامل حرکت ترمودینامیکی است. رکورد قبلی سردترین نقطه جهان با دمای ۳۸ پیکوکلوین در اختیار یک تیم آلمانی بود که در سال ۲۰۲۱ در یک برج سقوط آزاد در هانوفر ثبت شده بود.
غلبه بر محدودیتهای جاذبه
تفاوت اصلی دستاورد جدید چین تنها در ثبت یک عدد پایینتر نیست، بلکه در زمان پایداری این توده اتمی نهفته است. محققان چینی توانستند این ابر فوقسرد را برای مدت زمان بیسابقه ۷ ثانیه در حالت مشاهده پایدار نگه دارند.[1]
برای درک اهمیت این زمان، باید به محدودیتهای پیشین نگاه کرد. آزمایشهای مشابه روی زمین تنها میتوانند اتمها را برای حدود ۰.۰۵ ثانیه مشاهده کنند و آزمایشگاه اتم سرد ناسا در ایستگاه فضایی بینالمللی نیز به زمان پایداری حدود ۱ ثانیه دست یافته بود.[1]
دستیابی به این زمان طولانی، نیازمند انتقال یک آزمایشگاه عظیم به فضا بود. این آزمایش در «رک فیزیک اتم سرد» انجام شد که در سال ۲۰۲۲ به همراه ماژول علمی منگتیان به ایستگاه فضایی تیانگونگ متصل گردید.[2]
لی تانگ، پژوهشگر موسسه اپتیک و مکانیک ظریف شانگهای، درباره پیچیدگی این پروژه توضیح میدهد: «چالش مهندسی ما این بود که چندین فناوری پیشرفته را که روی زمین فضایی معادل ۲۰ متر مکعب و وزنی بالغ بر ۱۰ تن داشتند، در یک محفظه ۰.۵ تنی تحت الزامات سختگیرانه هوافضا متمرکز کنیم.»[2]
روش خنکسازی تیم چینی با رویکردهای رایج بینالمللی تفاوت اساسی داشت. در حالی که آزمایشگاه ناسا از تلههای مغناطیسی برای مهار اتمها استفاده میکند، محققان چینی یک سیستم تله تمامنوری را برای این ماموریت توسعه دادند.
ورود به قلمرو کوانتومی
در این روش، ابتدا پرتوهای لیزر متقاطع اتمهای روبیدیوم را در یک نقطه به دام میاندازند. سپس با کاهش تدریجی شدت لیزر، اتمهای گرمتر اجازه فرار پیدا میکنند که این فرآیند به عنوان خنکسازی تبخیری شناخته میشود و دمای توده باقیمانده را به شدت کاهش میدهد.
در مرحله نهایی، تیم از یک تکنیک خنکسازی عمیق به نام انتشار غیرآدیاباتیک استفاده کرد. اگرچه پیادهسازی این روش نوری در فضا بسیار دشوارتر از تلههای مغناطیسی است، اما مزیت بزرگی دارد: این سیستم در برابر تداخلات مغناطیسی محیطی ایستگاه فضایی کاملاً مصون است.
وانگ کیانگ، فرمانده ارشد سیستم کاربردهای فضایی در برنامه فضایی سرنشیندار چین، این موفقیت را یک دستاورد جمعی میداند. او میگوید: «این نتیجه همکاری نزدیک و بینقص میان سیستم یکپارچه، تیم علمی و تیم مهندسی در طول سالها برنامهریزی است.»
وقتی اتمها تا این حد سرد میشوند، رفتار فیزیک کلاسیک را کنار گذاشته و وارد فاز عجیبی از ماده به نام چگالش بوز-اینشتین میشوند. در این حالت، هویت فردی اتمها از بین میرود و همگی به عنوان یک موجودیت کوانتومی واحد عمل میکنند.[1][2]
سرد کردن اتمها تا مرز ۹.۷ پیکوکلوین، طول موج دوبروی آنها را تا مقیاسهای ماکروسکوپی و قابل مشاهده بسط میدهد. این پدیده باعث میشود که اثرات ظریف کوانتومی، که معمولاً در مقیاس زیراتمی پنهان هستند، به وضوح قابل اندازهگیری شوند.
واکنشهای جامعه علمی
شیونگ وی، یکی از نویسندگان اصلی این مقاله در مجله ساینس، بر اهمیت زمان تاکید میکند. او توضیح میدهد: «هرچه بتوانیم زمان طولانیتری این حالت را مشاهده کنیم، احتمال بیشتری وجود دارد که پدیدههای فیزیکی جدید و کمرنگتری را کشف کنیم که پیش از این نامرئی بودهاند.»
این پلتفرم فوقسرد تنها یک کنجکاوی علمی نیست، بلکه زیربنای نسل بعدی حسگرهای کوانتومی را تشکیل میدهد. این حسگرها میتوانند تغییرات بینهایت کوچک در میدان گرانشی زمین را با دقتی بینظیر اندازهگیری کنند.[1]
از دیدگاه کاربردی، چنین حسگرهایی در آینده میتوانند برای نقشهبرداری از ذخایر آب زیرزمینی، کشف معادن پنهان در اعماق زمین و ردیابی دقیق تغییرات اقلیمی از مدار زمین مورد استفاده قرار گیرند.[1]
انتشار این نتایج با واکنشهای مثبت و تحسینبرانگیزی از سوی جامعه فیزیک جهانی همراه بود. نیک بیگلو، فیزیکدان دانشگاه روچستر که هدایت آزمایشهای متعددی را در آزمایشگاه ناسا بر عهده داشته است، این یافتهها را نتایج شگفتانگیز توصیف کرد.[1]
بیگلو خاطرنشان کرد که تیم او نیز اخیراً موفق شده اتمها را تا حدود ۱۵ پیکوکلوین سرد کند، اما از آنجا که این کار هنوز در مرحله بررسی است و منتشر نشده، نتیجه ۹.۷ پیکوکلوینی چین در حال حاضر رکورد رسمی و بلامنازع جهان محسوب میشود.[1]
آینده فیزیک کوانتوم در فضا
ارنست راسل از دانشگاه لایبنیتس هانوفر، که گروهش رکورد قبلی ۳۸ پیکوکلوین را در اختیار داشت، نیز به این موفقیت واکنش نشان داد. او تایید کرد که آزمایش تحت رهبری چن شوزونگ یک رکورد جدید برای میزان سردی و زمان مشاهده گاز کوانتومی در سقوط آزاد ثبت کرده است.[1]
راسل اضافه کرد که این گاز کوانتومی پایدار، یک منبع فوقالعاده قدرتمند برای توسعه حسگرهای فضایی خواهد بود که کاربردهای فراوانی در فیزیک بنیادی و رصد دقیق زمین خواهند داشت.[1]
در فیزیک کوانتوم، زمان مشاهده ۷ ثانیهای در شرایط بیوزنی معادل یک سقوط آزاد ۲۵۰ متری روی سطح زمین است. ساخت چنین برج سقوطی روی زمین با خلاء کامل و بدون هیچگونه لرزش مکانیکی، عملاً غیرممکن است.[2]
با وجود این موفقیت چشمگیر، هنوز ناشناختههای زیادی در این مسیر وجود دارد. دانشمندان هنوز نمیدانند که آیا میتوان این تلههای تمامنوری را برای سرد کردن عناصر پیچیدهتر و سنگینتر از روبیدیوم نیز با همین دقت در فضا به کار گرفت یا خیر.[2]
ایستگاه فضایی تیانگونگ اکنون جایگاه خود را به عنوان پیشرفتهترین آزمایشگاه فیزیک سرد در جهان تثبیت کرده است. رقابت برای رسیدن به صفر مطلق همچنان ادامه دارد، اما در حال حاضر، سردترین نقطه شناخته شده در کیهان، در مداری به ارتفاع ۴۰۰ کیلومتری بر فراز زمین در حال گردش است.[1]
نکات کلیدی
- دانشمندان چینی در ایستگاه فضایی تیانگونگ موفق شدند ابری از اتمهای روبیدیوم را تا دمای ۹.۷ پیکوکلوین سرد کنند که رکورد جدیدی در فیزیک محسوب میشود.
- این توده اتمی فوقسرد برای مدت بیسابقه ۷ ثانیه در شرایط بیوزنی پایدار ماند، در حالی که رکورد پیشین در ایستگاه فضایی بینالمللی حدود ۱ ثانیه بود.
- تیم تحقیقاتی به جای تلههای مغناطیسی رایج، از یک سیستم پیچیده تله تمامنوری استفاده کرد که در برابر تداخلات مغناطیسی محیط فضا مقاوم است.
- این دستاورد راه را برای ساخت حسگرهای کوانتومی فوقدقیق هموار میکند که در نقشهبرداری از منابع زیرزمینی و آزمون نظریه نسبیت عام کاربرد دارند.
آنچه نمیدانیم
- آیا سیستم تله نوری فعلی میتواند برای سرد کردن عناصر پیچیدهتر و سنگینتر از روبیدیوم در فضا استفاده شود؟
- پایداری این تودههای اتمی در صورت افزایش زمان مشاهده به بیش از ۲۰ ثانیه چه تغییرات کوانتومی جدیدی را نشان خواهد داد؟
- چگونه میتوان این تجهیزات فوقسرد را برای استفاده در ماهوارههای کوچکتر رصد زمین مینیاتوری کرد؟
روند رویداد
سال ۲۰۲۱
ثبت رکورد ۳۸ پیکوکلوین توسط تیم آلمانی در یک برج سقوط آزاد در هانوفر.
سال ۲۰۲۲
پرتاب ماژول علمی منگتیان و استقرار رک فیزیک اتم سرد (CAPR) در ایستگاه فضایی تیانگونگ.
۶ نوامبر ۲۰۲۶
انتشار رسمی مقاله در مجله ساینس و اعلام ثبت رکورد ۹.۷ پیکوکلوین با ۷ ثانیه پایداری.
- تیم تحقیقاتی چین
- بر مزایای مهندسی تلههای تمامنوری و اهمیت زمان مشاهده طولانیتر برای کشف پدیدههای جدید فیزیکی تاکید دارند.
- محققان آزمایشگاه ناسا
- ضمن تحسین این دستاورد، به رقابت نزدیک علمی اشاره کرده و پیشرفتهای موازی خود را در ایستگاه فضایی بینالمللی یادآور میشوند.
- فیزیکدانان نظری
- این موفقیت را گامی حیاتی برای توسعه حسگرهای کوانتومی و آزمون دقیقتر نظریه نسبیت عام اینشتین میدانند.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- طراحان ماموریتهای فضایی آینده
- متخصصان علوم زمین و اقلیمشناسی
منابع
[1]South China Morning Postمحققان آزمایشگاه ناساChinese scientists chill atoms to record low on Tiangong space station
مطالعه در South China Morning Post →
[2]ShiftDeleteفیزیکدانان نظری9.7 pK ultracold atom experiment on China Space Station
مطالعه در ShiftDelete →
بیشتر در علم
مشاهده همه →همجوشی هستهای
خودگرمایش پلاسما با امواج درونی؛ چرخش دیدگاه دانشمندان در آزمایشهای همجوشی هستهای
5 منبع
حسگرهای کوانتومی
ثبت رکورد چرخش ۱۳۸ میلیون دور در دقیقه با میکرومگنت معلق برای ردیابی ماده تاریک
5 منبع
اجرام میانستارهای
دنبالهدار میانستارهای 3I/ATLAS نشانههای باستانی دوتریوم را از ورای منظومه شمسی به همراه آورده است
5 منبع
کیهانشناسی
یک نوترینوی سنگینِ فراموششده؛ کلید احتمالی معضل وجود ماده در کیهان
7 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





