تغییر الگوی ابتلا به آلزایمر در ایران؛ کووید-۱۹ چگونه مغز را پیر می‌کند؟

بیش از یک میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در ایران با بیماری آلزایمر دست‌وپنجه نرم می‌کنند، اما آنچه اکنون زنگ خطر را برای نظام سلامت به صدا درآورده، تغییر نگران‌کننده در سن ابتلا است. معصومه صالحی، رئیس انجمن آلزایمر ایران، در اواخر شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد: «متاسفانه، الگوی ابتلا به آلزایمر پس از پاندمی کرونا تغییر کرده و شاهد ابتلای افراد ۵۰ سال و حتی کمتر از ۵۰ سال به این بیماری هستیم.» این کاهش سن ابتلا، تصورات پیشین مبنی بر اختصاص انحصاری این بیماری به دوران کهولت را به چالش کشیده است.[1][2]

ثبت حدود ۴۰۰ مراجعه‌کننده جدید در سنین پایین‌تر از حد انتظار در انجمن آلزایمر ایران، نشان‌دهنده تاثیر مستقیم و ماندگار بحران‌های چند سال اخیر بر سلامت روان و سیستم عصبی جامعه است. متخصصان معتقدند که استرس، اضطراب و فشارهای روانی بی‌سابقه دوران پاندمی، در کنار عوارض مستقیم خود ویروس، بر سیستم هورمونی و فعالیت‌های مغزی این افراد تاثیر مخربی گذاشته است. این فشارها توانسته‌اند مقاومت طبیعی مغز را در برابر فرآیندهای تخریبی کاهش دهند.[1][2]

ویروس سارس-کوو-۲ تنها یک پاتوژن تنفسی نبود؛ مطالعات بالینی نشان داده‌اند که این ویروس اثرات عمیقی بر سیستم عصبی مرکزی بر جای می‌گذارد. عفونت کووید-۱۹ می‌تواند باعث التهاب شدید مغز، کاهش جریان خون در نواحی کلیدی و حتی آسیب به نورون‌های ترشح‌کننده دوپامین شود. این تغییرات بیولوژیک، محیطی سمی در مغز ایجاد می‌کنند که فرآیند پاکسازی پروتئین‌های مضر را مختل کرده و به مرگ سلول‌های عصبی سرعت می‌بخشد.[3][4]

تحقیقات جهانی نیز همپوشانی قابل‌توجهی بین نشانگرهای خونی بیماران مبتلا به «کووید طولانی» (Long COVID) و بیماران آلزایمر پیدا کرده‌اند. افزایش سطح پروتئین‌هایی مانند تاو (Tau) و آمیلوئید بتا در پلاسمای خون بازماندگان کووید، شباهت نگران‌کننده‌ای با مراحل اولیه زوال عقل دارد. این شواهد نشان می‌دهد که التهاب ناشی از عفونت ویروسی می‌تواند مسیرهایی را در مغز فعال کند که مستقیماً به تخریب شناختی منجر می‌شوند.[4][5]

با این حال، متخصصان تاکید می‌کنند که کووید-۱۹ به خودی خود عامل ایجاد آلزایمر از نقطه صفر نیست. در عوض، این ویروس در افرادی که زمینه‌های اولیه، استعداد ژنتیکی یا تغییرات مغزی پنهان داشته‌اند، به عنوان یک کاتالیزور قدرتمند عمل کرده است. به عبارت دیگر، فرآیند زوال شناختی که ممکن بود پنج تا ده سال بعد خود را نشان دهد، تحت تاثیر طوفان التهابی کرونا تسریع شده و در سنین جوانی‌تر بروز پیدا کرده است.[1][3]

این تغییر الگوی بیماری در حالی رخ می‌دهد که ساختار جمعیتی ایران با سرعت بی‌سابقه‌ای به سمت سالمندی پیش می‌رود. برآوردها و پیش‌بینی‌های جمعیتی نشان می‌دهد که تا سال ۱۴۳۰، بیش از ۳۰ درصد جمعیت کشور را سالمندان تشکیل خواهند داد. ترکیب این سونامی سالمندی با کاهش سن ابتلا به بیماری‌های شناختی، چشم‌انداز پیچیده‌ای را برای دهه‌های آینده ترسیم می‌کند که نیازمند مداخله فوری است.[1][2]

کاهش نرخ زاد و ولد، تاخیر در ازدواج و کوچ جوانان، به این معناست که در دهه‌های آینده، تعداد مراقبان در دسترس برای نگهداری از بیماران مبتلا به دمانس به شدت کاهش خواهد یافت. بیماری آلزایمر نه تنها استقلال فرد مبتلا را سلب می‌کند، بلکه بار روانی، فیزیکی و مالی سنگینی را بر دوش خانواده‌ها می‌گذارد. در غیاب شبکه‌های حمایتی قوی، این فشار می‌تواند به فروپاشی ساختار مراقبتی خانواده‌ها منجر شود.[1]

عبور از بحران حاد تنفسی کرونا به معنای پایان عوارض این ویروس نیست و مغزهایی که از این پاندمی جان به در برده‌اند، نیازمند مراقبت‌های طولانی‌مدت هستند. در غیاب درمان قطعی، کنترل فشار خون، مدیریت دیابت، حفظ ارتباطات اجتماعی و داشتن سبک زندگی فعال از دوران میانسالی، تنها سپرهای دفاعی موجود به شمار می‌روند. اجرایی شدن کامل «سند ملی دمانس» و ادغام غربالگری‌های شناختی در نظام شبکه بهداشت، گام بعدی برای کشف زودهنگام بیمارانی است که پیش از رسیدن به سنین کهولت، نشانه‌های زوال عقل را بروز می‌دهند.[1][2]