راهنمامهندسی و تاریخگذاری تخت جمشیدویرایش ۱بهروزرسانی
مهندسی و تاریخگذاری تخت جمشید: رازهای ساخت شاهکار سنگی هخامنشیان
تخت جمشید به عنوان یکی از شاهکارهای معماری باستان، بدون استفاده از ملات و با تکیه بر بستهای فلزی ضدزلزله و تکنیکهای دقیق سنگتراشی بنا شده است. کشف دهها هزار لوح گلی در این محوطه، علاوه بر روشن کردن زمانبندی دقیق ساخت، نشان میدهد که این بنا توسط کارگران مزدبگیر ساخته شده است.
به قلم آزاده ابراهیمی
این خبر را به اشتراک بگذارید
بهطور خلاصه
- تخت جمشید بدون استفاده از ملات و با کمک بستهای آهنی و سربی ساخته شده که خاصیت ضدزلزله دارند.
- تکنیک سنگتراشی آناثیروسیس امکان اتصال بدون درز بلوکهای عظیم سنگی را فراهم کرده است.
- کشف دهها هزار لوح گلی ایلامی در دهه ۱۹۳۰، تاریخگذاری دقیق بنا را از ۵۰۹ پیش از میلاد ممکن ساخت.
صفه عظیم تخت جمشید با مساحتی بالغ بر ۱۲۵ هزار متر مربع، در دامنه کوه رحمت و به دستور داریوش بزرگ در حدود سال ۵۱۸ پیش از میلاد بنا شد. این مجموعه بینظیر، نمادی از قدرت و شکوه امپراتوری هخامنشی است که برای قرنها جهان باستان را تحت تاثیر قرار داد.[1][13]
مقیاس خیرهکننده بلوکهای سنگی و این حقیقت که آنها برای بیش از دو هزار و پانصد سال در یک منطقه به شدت زلزلهخیز دوام آوردهاند، پرسشی اساسی را مطرح میکند. چگونه این سازههای غولپیکر بدون استفاده از هیچگونه ملاتی روی هم استوار ماندهاند؟[2][7]
پاسخ این پرسش در ترکیب بینظیری از متالورژی پیشرفته، هندسه دقیق سنگتراشی و یک سیستم اداری خارقالعاده نهفته است. مهندسان هخامنشی راهکارهایی را ابداع کردند که نه تنها در زمان خود بیسابقه بود، بلکه امروزه نیز تحسین متخصصان سازه را برمیانگیزد.[3][4]
معماری بدون ملات و مهندسی ضدزلزله
شالوده اصلی تخت جمشید بر روی یک صفه یا سکوی عظیم سنگی بنا شده است که دیوارهای حائل آن از بلوکهای چندضلعی بسیار بزرگ تشکیل شدهاند. این بلوکها با دقتی میلیمتری در کنار یکدیگر قرار گرفته و دیواری یکپارچه را شکل دادهاند.[1][2]
معماران هخامنشی به جای استفاده از ملاتهای رایج برای چسباندن این بلوکها، از یک سیستم پیشرفته بستهای فلزی بهره بردند. این گیرهها که به دلیل شکل ظاهریشان به بستهای دمچلچلهای معروف هستند، از ترکیب آهن و سرب ساخته میشدند.[3][5]
کارگران ابتدا حفرههایی به شکل دمچلچله در دو سنگ مجاور تراشیده و سپس یک گیره آهنی را درون آن قرار میدادند. در مرحله بعد، سرب مذاب روی آهن ریخته میشد تا تمام فضاهای خالی را پر کند و اتصالی محکم ایجاد نماید.[5][7]
استفاده از سرب در این اتصالات دو کارکرد بسیار حیاتی داشت. نخست آنکه سرب به عنوان یک عایق رطوبتی عمل کرده و از زنگزدگی و پوسیدگی گیره آهنی در طول هزاران سال جلوگیری میکرد.[5]
کارکرد دوم و مهمتر سرب، نقش آن به عنوان یک ضربهگیر لرزهای بود. هنگامی که زلزلهای رخ میداد، نرمی فلز سرب به گیرههای آهنی اجازه میداد تا اندکی خم شوند و بلوکهای سنگی بدون شکستگی جابهجا شوند.[3][5]
پس از عبور امواج زلزله، این اسکلت انعطافپذیر بلوکها را به جایگاه اصلی خود بازمیگرداند. این مهندسی پنهان و هوشمندانه، دلیل اصلی پایداری ستونها و درگاههای سنگی تخت جمشید تا به امروز است.[5][7]
آناثیروسیس: هنر اتصال بینقص سنگها
علاوه بر بستهای فلزی، کمال بصری تخت جمشید متکی به یک تکنیک پیشرفته سنگتراشی به نام آناثیروسیس است. این واژه یونانی به روشی اشاره دارد که در آن سطوح اتصال بلوکهای سنگی برای قرارگیری بدون درز آماده میشدند.[9]
از آنجا که بلوکها بدون ملات و در تماس مستقیم با یکدیگر قرار میگرفتند، درزهای آنها باید کاملا جفت میشد. برای صرفهجویی در زمان و نیروی کار، سنگتراشان تمام سطح اتصال یک بلوک عظیم را صیقل نمیدادند.[4][9]
در عوض، آنها تنها یک حاشیه باریک در امتداد لبههای بیرونی سنگ را به دقت صاف و صیقلی میکردند که بیشباهت به قاب یک در نبود. سطح داخلی سنگ کمی مقعر و زبرتر رها میشد.[9]
این تکنیک هوشمندانه تضمین میکرد که وزن سنگ تنها بر روی لبههای بیرونی توزیع شود. نتیجه این کار، ایجاد یک درز میکروسکوپی و مویی در نمای بیرونی بود، در حالی که پایداری ساختاری بلوک کاملا حفظ میشد.[4][9]
سنگهای مورد نیاز از معادن محلی استخراج شده و با استفاده از غلتکهای چوبی و رمپهای خاکی به روی صفه منتقل میشدند. آثار قلمهای دندانهدار و سایر ابزارهای تراش هنوز بر روی بلوکهای نیمهکاره در معدن قابل مشاهده است.[4]
کشف الواح ایلامی: بایگانی اداری یک امپراتوری
برای قرنها، تاریخگذاری تخت جمشید و جزئیات ساخت آن تنها بر اساس کتیبههای سلطنتی و روایتهای مورخان یونانی انجام میشد. اما این وضعیت در دهه ۱۹۳۰ میلادی با یک کشف بیسابقه به طور کامل دگرگون شد.[2][8]
در مارس ۱۹۳۳، هیئت کاوش موسسه شرقشناسی دانشگاه شیکاگو به سرپرستی باستانشناس آلمانی، ارنست هرتسفلد، در حال حفاری در گوشه شمال شرقی صفه بودند. آنها در این بخش به یافتهای دست یافتند که تاریخ هخامنشیان را بازنویسی کرد.[8][11]
در داخل دو اتاق کوچک در دیوار دفاعی، آنها دهها هزار لوح گلی و قطعات خرد شده را یافتند که به طور متراکم در کنار هم چیده شده بودند. این اسناد از گزند آتشسوزی اسکندر در امان مانده بودند.[8]
این مجموعه که امروزه به عنوان «الواح باروی تخت جمشید» شناخته میشود، عمدتا به خط میخی ایلامی و بخشی نیز به زبان آرامی نوشته شده است. این الواح در واقع اسناد اداری و روزمره دولت داریوش اول هستند.[8]
چند سال بعد، بین سالهای ۱۹۳۶ تا ۱۹۳۸، جانشین هرتسفلد یعنی اریش اشمیت، بایگانی کوچکتری را در ساختمان خزانه در جنوب شرقی صفه کشف کرد. این مجموعه که شامل حدود ۷۵۰ لوح بود، به «الواح خزانه» معروف شد.[8][14]
تاریخگذاری دقیق و سیستم دستمزد کارگران
الواح بارو یک جدول زمانی فوقالعاده دقیق را ارائه میدهند. این اسناد بین سالهای ۵۰۹ تا ۴۹۳ پیش از میلاد نوشته شدهاند که دقیقا با سالهای سیزدهم تا بیست و هشتم پادشاهی داریوش بزرگ مطابقت دارد.[8][13]
الواح خزانه نیز این سوابق را در دوره بعدی ادامه میدهند و فاصله زمانی ۴۹۲ تا ۴۵۸ پیش از میلاد را پوشش میدهند. این دوره از اواخر سلطنت داریوش تا دوران پادشاهی اردشیر یکم امتداد مییابد.[8]
برخلاف کتیبههای یادمانی که با هدف تبلیغات سیاسی نوشته میشدند، این الواح دفاتر حسابداری صادقانهای هستند. آنها میزان دقیق دریافت، ذخیرهسازی و پرداخت مواد غذایی، دام و دستمزدها را در سراسر منطقه ثبت کردهاند.[8]
مهمتر از همه، این اسناد افسانه قدیمی ساخته شدن تخت جمشید توسط بردهها را باطل میکنند. متون ایلامی ثابت میکنند که نیروی کار، که با عنوان «کُرتاش» شناخته میشدند، شامل صنعتگران و کارگران مزدبگیر بودهاند.[8]
دستمزدها به طور دقیق بر اساس مهارت، سن و جنسیت طبقهبندی میشدند. در سالهای اولیه، کارگران دستمزد خود را کاملا به صورت کالایی دریافت میکردند که شامل جیرههای جو، شراب، آبجو، گوسفند و میوه بود.[8]
در زمان نگارش الواح خزانه، سیستم پرداخت تکامل یافته بود. کارگران بخشی از دستمزد خود را به صورت نقره ضربنشده دریافت میکردند که نشاندهنده گذار اقتصاد هخامنشی به سمت یک سیستم پولی پیشرفتهتر است.[8]
این گذار به سمت پرداختهای نقرهای نشاندهنده یکپارچگی اقتصادی در سراسر امپراتوری هخامنشی است. با معرفی سکههای استاندارد مانند دریک طلا و سیگلوی نقره توسط داریوش، تجارت و پرداخت دستمزدها در ایالتهای مختلف تسهیل شد.[8][13]
الواح همچنین نشان میدهند که سیستم مالیاتی بسیار دقیقی وجود داشته است. بخشی از محصولات کشاورزی به عنوان مالیات جمعآوری شده و سپس در قالب جیره غذایی بین کارگران، مسافران و مقامات دولتی بازتوزیع میشد.[8]
مدیریت آب و زیرساختهای پنهان
در حالی که ستونهای سر به فلک کشیده چشمها را خیره میکنند، زیرساختهای پنهان در زیر صفه نیز به همان اندازه شگفتانگیز هستند. پیش از ساخت هر کاخی، مهندسان باید مسئله مدیریت آب را حل میکردند.[2][10]
سنگهای استفاده شده در تخت جمشید عمدتا از دو نوع سنگ آهک خاکستری تیره و سنگ آهک روشن تشکیل شدهاند. این سنگها از معادن مجاور مانند معدن مجدآباد استخراج شده و با مهارت بالایی به محل ساخت و ساز منتقل میشدند.[4][7]
فرآیند استخراج سنگها خود یک شاهکار مهندسی بود. کارگران با استفاده از گوههای چوبی که در شکاف سنگها قرار میدادند و سپس خیس کردن آنها، از نیروی انبساط چوب برای جدا کردن قطعات عظیم سنگی از کوه بهره میبردند.[4][7]
یک شبکه گسترده و پیچیده از کانالهای زهکشی زیرزمینی مستقیما در بستر صخرهای صفه تراشیده شد. این سیستم مهندسی شامل لولههای بسته و آبروهای روباز بود که در سراسر محوطه امتداد داشتند.[1][10]
در طول بارانهای فصلی شدید دشت مرودشت، این شبکه زهکشی آب را به سرعت از سازهها دور میکرد. این کار مانع از شسته شدن دیوارهای خشتی و فرسایش پایههای سنگی کاخها میشد.[2][10]
این دوراندیشی در برنامهریزی شهری نشان میدهد که معماران هخامنشی کل پلتفرم ۱۲۵ هزار متر مربعی را از همان ابتدا به عنوان یک پروژه مهندسی یکپارچه و به هم پیوسته در نظر گرفته بودند.[3][10]
تکامل سبک معماری از پاسارگاد تا پارسه
زبان معماری تخت جمشید یکشبه پدیدار نشد. این شکوه، نقطه اوج سبکی بود که دههها قبل در دوران کوروش بزرگ در پاسارگاد پایهگذاری شده بود و به تدریج به بلوغ رسید.[10][12]
پاسارگاد که در حدود سال ۵۵۰ پیش از میلاد بنا شد، نخستین پایتخت دودمانی هخامنشیان بود. این شهر مفهوم تلفیق عناصر فرهنگی متنوع و خلق یک سبک یکپارچه ایرانی را به جهان باستان معرفی کرد.[12]
سنگتراشی در پاسارگاد تاثیرات قوی لیدیایی و ایونیایی را نشان میدهد. استفاده اولیه از بستهای فلزی دمچلچلهای و تکنیکهای پیشرفته چیدن سنگهای بدون ملات، برای نخستین بار در این محوطه آزمایش و اجرا شد.[7][12]
سنگتراشی در پاسارگاد تاثیرات قوی لیدیایی و ایونیایی را نشان میدهد.
داریوش بزرگ این شالوده را در دست گرفت و آن را در تخت جمشید به مقیاسی بیسابقه گسترش داد. کاخ آپادانا، تالار بارعام بزرگ، در ابتدا دارای ۷۲ ستون سر به فلک کشیده بود.[6][10]
این ستونها که با سرستونهای پیچیدهای به شکل گاو و شیردال تزئین شده بودند، بسیار باریکتر از نمونههای یونانی خود تراشیده میشدند. این ظرافت، حس سبکی و صعود به آسمان را به بیننده القا میکرد.[10]
علاوه بر آپادانا، کاخ تچر که اقامتگاه اختصاصی داریوش بود، با سنگهای صیقلی و آینهمانند خود هنر سنگتراشی هخامنشی را به اوج رساند. قابهای سنگی پنجرهها و درگاههای این کاخ از چنان دقتی برخوردارند که پس از هزاران سال همچنان پابرجا هستند.[2][6]
نقوش برجسته روی پلکانهای آپادانا نیز یک شاهکار هماهنگی اجتماعی را به تصویر میکشند. نمایندگان ۲۳ ملت مختلف امپراتوری، هر کدام با لباسهای ملی و هدایای محلی خود، در کمال آرامش و نظم در حال حرکت به سمت پادشاه حجاری شدهاند.[2][6]
میراث کاوشهای علمی در تخت جمشید
درک مدرن ما از این محوطه باستانی عمیقا به روشهای علمی و دقیقی گره خورده است که موسسه شرقشناسی در دهه ۱۹۳۰ میلادی معرفی کرد. این کاوشها استانداردهای جدیدی را در باستانشناسی خاورمیانه پایهگذاری کردند.[11][14]
دانشنامه بریتانیکا در توصیف این دوران مینویسد: «داریوش بزرگترین معمار سلطنتی سلسله خود بود و در طول سلطنت او، معماری ایرانی سبکی را به خود گرفت که تا پایان امپراتوری بدون تغییر باقی ماند.»[6]
پیش از آغاز کاوشهای علمی، بخش اعظم صفه تخت جمشید در زیر خروارها خاک و خاکستر ناشی از ویرانی اسکندر مدفون شده بود. تیم هرتسفلد با برداشتن این لایههای ضخیم، توانستند طرح اصلی کاخها و خیابانهای باستانی را دوباره آشکار کنند.[11][14]
در جریان این حفاریها، علاوه بر الواح گلی، اشیای ارزشمند دیگری مانند ظروف سنگی، سلاحها و زیورآلات نیز کشف شد. این یافتهها به باستانشناسان کمک کرد تا تصویر روشنتری از زندگی روزمره و هنر دربار هخامنشی به دست آورند.[14]
اریش اشمیت همچنین پیشگام استفاده از عکاسی هوایی در باستانشناسی ایران بود. او با پرواز در هواپیمایی به نام «دوست ایران»، رابطه فضایی بین تخت جمشید و چشمانداز پیرامون آن را با دقت مستند کرد.[14]
امروزه، ترجمه و بایگانی دیجیتال الواح ایلامی توسط پژوهشگرانی چون متیو استولپر همچنان ادامه دارد. این پروژه تا کنون بیش از ۷۰ ترابایت تصویر دیجیتال تولید کرده و درک ما از جهان هخامنشی را پیوسته ارتقا میدهد.[8]
با ترکیب شواهد فیزیکی مانند آناثیروسیس و بستهای سربی با دفاتر حسابداری ثبت شده در الواح گلی، پژوهشگران توانستهاند واقعیت روزمره مهندسی باستان را با جزئیاتی بینظیر بازسازی کنند.[3][8]
برای مثال، الواح نشان میدهند که صنعتگران متخصص مانند زرهسازان و سنگتراشان جیرههای بیشتری دریافت میکردند. همچنین زنانی که مدیریت برخی کارگاهها را بر عهده داشتند، دستمزدی برابر یا حتی بیشتر از همتایان مرد خود میگرفتند.[8]
روند بازگرداندن این الواح به ایران یک فرآیند تدریجی بوده است. در سال ۱۹۴۸، تعداد ۱۵۳ لوح و در سال ۲۰۱۹، محموله بزرگی شامل ۱۷۸۳ لوح به ایران بازگردانده شد تا پژوهشگران داخلی به میراث خود دسترسی مستقیم داشته باشند.[8]
ارزش واقعی تخت جمشید تنها در بقای فیزیکی ستونهای آن نیست. این ارزش در حقیقتی نهفته است که همان انسانهایی که این سنگها را تراشیدند، رسید دستمزد و اسناد کار خود را برای ما به جا گذاشتند.[15]
این اسناد گلی، فاصلهای دو هزار و پانصد ساله را از میان برداشته و صدای کارگران باستان را به گوش ما میرسانند. تخت جمشید نمادی از نبوغ اداری و فنی است که منابع عظیم انسانی و مادی را با دقتی حیرتانگیز سازماندهی کرد.[15]
اصطلاحات کلیدی
- آناثیروسیس (Anathyrosis)
- تکنیکی در سنگتراشی باستان که در آن تنها حاشیههای لبه سنگ صیقل داده میشود تا بلوکها بدون درز روی هم قرار گیرند.
- بستهای دمچلچلهای (Dovetail Clamps)
- گیرههایی از جنس آهن و سرب که برای اتصال بلوکهای سنگی بدون ملات استفاده میشدند و خاصیت ضدزلزله داشتند.
- الواح بارو (Fortification Tablets)
- اسناد اداری و مالی ایلامی کشف شده در دیوار دفاعی تخت جمشید که جزئیات پرداخت دستمزد کارگران را ثبت کردهاند.
- صفه (Terrace)
- سکوی عظیم و دستساز سنگی که کاخهای تخت جمشید بر روی آن بنا شدهاند.
پرسشهای متداول
آیا تخت جمشید توسط بردهها ساخته شده است؟
خیر. الواح گلی کشف شده نشان میدهد که تمامی سازندگان، از کارگران ساده تا مهندسان ماهر، دستمزد دریافت میکردند که شامل جیره غذایی و گاهی نقره بود.
چگونه سنگهای تخت جمشید بدون ملات به هم متصل شدهاند؟
مهندسان هخامنشی از تکنیک آناثیروسیس برای جفت کردن دقیق لبههای سنگ و از بستهای آهنی غوطهور در سرب برای اتصال محکم و انعطافپذیر آنها استفاده کردند.
تاریخ دقیق ساخت تخت جمشید چگونه مشخص شده است؟
علاوه بر کتیبههای پادشاهان، الواح اداری کشف شده که دارای تاریخهای دقیق سالهای پادشاهی داریوش بزرگ هستند، زمانبندی ساخت و سازها را به طور قطعی مشخص میکنند.
چرا از سرب در بستهای فلزی استفاده میشد؟
سرب فلزی نرم است که علاوه بر جلوگیری از زنگزدگی آهن در برابر رطوبت، به عنوان یک ضربهگیر عمل کرده و در هنگام زلزله از شکستن سنگها جلوگیری میکند.
چه چیزی تغییر کرد
- · ویرایش ۱منتشر شد.
توضیحهای مرتبط
- مهندسی پنهان در تخت جمشید: گیرههای سربی و الواح گلی چگونه رازهای معماری هخامنشی را فاش میکنند؟
- رازهای مهندسی تخت جمشید: چگونه سنگهای غولپیکر هخامنشی بدون ملات دوام آوردند؟
- فیزیک و علم مواد در تخت جمشید: مهندسان هخامنشی چگونه از بستهای سربی و شکافت سنگ بهره بردند؟
- معماری بدون ملات و معمای تاریخگذاری تخت جمشید: هخامنشیان چگونه سنگها را به هم پیوند دادند؟
- مکانیسم ساخت و تاریخگذاری تخت جمشید: از بستهای سربی ضدزلزله تا الواح دستمزد ایلامی
- باستانشناسان و مورخان معماری
- تمرکز بر تکنیکهای ساخت، ریشههای معماری و تکامل سبک هخامنشی از پاسارگاد تا پارسه دارند.
- متخصصان خطوط باستانی و ایلامشناسان
- الواح گلی را به عنوان اسناد دستاول برای درک اقتصاد، سیستم دستمزدها و تاریخگذاری دقیق بنا بررسی میکنند.
- مهندسان سازه و زلزلهشناسان
- مکانیسمهای پایداری بنا، از جمله بستهای سربی و سیستمهای زهکشی را به عنوان شاهکارهای مهندسی باستان تحلیل میکنند.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- روایت مستقیم خود کارگران و سنگتراشان از شرایط روزمره کار
- دیدگاه جوامع محلی و کشاورزانی که مالیات آنها هزینه ساخت این بنا را تامین میکرد
منابع
[1]UNESCO World Heritage Centreباستانشناسان و مورخان معماریPersepolis
مطالعه در UNESCO World Heritage Centre →
[2]Encyclopaedia Iranicaباستانشناسان و مورخان معماریPERSEPOLIS
مطالعه در Encyclopaedia Iranica →
[3]Journal of the Society of Architectural Historiansباستانشناسان و مورخان معماریAchaemenid Building Technology: The Key to a New Reading of Royal Achaemenid Architecture
مطالعه در Journal of the Society of Architectural Historians →
[4]Iranian Journal of Archaeological Studiesمهندسان سازه و زلزلهشناسانStoneworking Techniques at Persepolis from Quarry to the Terrace
مطالعه در Iranian Journal of Archaeological Studies →
[5]Archaeometryمهندسان سازه و زلزلهشناسان“Flames Over Persepolis”: New Scientific Evidence Supporting Historical Perspectives
مطالعه در Archaeometry →
[6]Encyclopaedia Britannicaباستانشناسان و مورخان معماریPersepolis
مطالعه در Encyclopaedia Britannica →
[7]Encyclopaedia Iranicaباستانشناسان و مورخان معماریCONSTRUCTION MATERIALS AND TECHNIQUES in Persian architecture
مطالعه در Encyclopaedia Iranica →
[8]Wikipediaمتخصصان خطوط باستانی و ایلامشناسانPersepolis Fortification Archive
مطالعه در Wikipedia →
[9]Wikipediaمتخصصان خطوط باستانی و ایلامشناسانAnathyrosis
مطالعه در Wikipedia →
[10]Wikipediaمتخصصان خطوط باستانی و ایلامشناسانAchaemenid architecture
مطالعه در Wikipedia →
[11]Wikipediaمتخصصان خطوط باستانی و ایلامشناسانErnst Herzfeld
مطالعه در Wikipedia →
[12]Wikipediaمتخصصان خطوط باستانی و ایلامشناسانPasargadae
مطالعه در Wikipedia →
[13]Wikipediaمتخصصان خطوط باستانی و ایلامشناسانDarius the Great
مطالعه در Wikipedia →
[14]Wikipediaمتخصصان خطوط باستانی و ایلامشناسانErich Schmidt (archaeologist)
مطالعه در Wikipedia →
[15]تیم سردبیری کوهستانباستانشناسان و مورخان معماریتحلیل تیم سردبیری کوهستان
مطالعه در تیم سردبیری کوهستان →
بیشتر در علم
مشاهده همه →باستانشناسی پارینهسنگی
کشف سکونتگاه ۱۲۵ هزار ساله در ساحل دریاچهای باستانی در عربستان؛ ابزارهای سنگی و زهر گیاهی برای شکار
6 منبع
هیدرولوژی و بومشناسی دریاچههای فوقشور: مکانیسمهای زوال و احیای دریاچه ارومیه
13 منبع
مهندسی هیدرولوژی
قنات: فیزیک، هیدرولوژی و راز پایداری سههزار ساله شاهکار مهندسی آب
13 منبع
زیستشناسی فرگشتی
فسیلهای باستانی کلمبیا راز گذار فرگشتی بدون انقراض جمعی را آشکار کردند
5 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





