رفتن به محتوای اصلی
باستان‌شناسی پارینه‌سنگیشبه‌جزیره عربستان· 7 دقیقه مطالعه· در علم

کشف سکونتگاه ۱۲۵ هزار ساله در ساحل دریاچه‌ای باستانی در عربستان؛ ابزارهای سنگی و زهر گیاهی برای شکار

کاوش‌ها در محوطه «عروق الجلیبه» در جنوب عربستان سعودی به کشف دست‌افزارهای سنگی، بقایای جانوران غول‌پیکر و نخستین شواهد استفاده از سموم گیاهی انجامیده است. این یافته‌ها سازوکار زیست انسان‌های اولیه و انطباق آن‌ها با اقلیم مرطوب و سرسبز شبه‌جزیره عربستان در دوره پلیستوسن را بازنمایی می‌کنند.

به قلم اِلا فرجاد

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

باستان‌شناسان در اعماق منطقه «المندفن» در جنوب عربستان سعودی، بقایای یک اردوگاه گسترده با قدمت ۱۲۵ هزار سال را در محوطه «عروق الجلیبه» شناسایی کرده‌اند. این کاوش‌ها برهه‌ای از تاریخ زمین را آشکار می‌کند که بیابان‌های خشک کنونی، تالاب‌ها و اکوسیستم‌های آبیِ پررونقی بودند.[1][4]

این یافته‌ها که این هفته در نشریه Science منتشر شد، روایتی دقیق از ساحل باستانی یک دریاچه به دست می‌دهد؛ جایی که انسان‌های اولیه به شکار پستانداران عظیم‌الجثه می‌پرداختند. پژوهشگران ابزارهای سنگی، بقایای فسیلی بزرگ‌پستانداران و مواد آلی نادری به دست آورده‌اند که شیوه بقای انسان در دوره پلیستوسن را روشن می‌سازد.[1][2]

تیم پژوهشی در مقاله خود تصریح کرده است: «این یافته‌ها در کنار هم نشان می‌دهند که انسان‌های کهن در برهه‌ای مرطوب‌تر و سرسبزتر از تاریخ عربستان، چگونه می‌زیستند، شکار می‌کردند و محیط پیرامون خود را به کار می‌گرفتند.» این محوطه وضوحی کم‌سابقه از سازوکارهای انطباق انسان با محیط طبیعی فراهم کرده است.[6]

اقلیمی دیگرگون در قلب صحرا

در جریان واپسین دوره میان‌یخچالی، حدود ۱۲۵ هزار سال پیش، تغییر در الگوهای بادهای موسمی جغرافیای طبیعی شبه‌جزیره عربستان را دگرگون ساخت. بارش‌های سنگین و مداوم، حوضه‌های عمیق رسوبی را لبریز کرد و شبکه‌ای پیوسته از دریاچه‌های آب شیرین و آبراهه‌های پرپیچ‌وخم پدید آورد.[3][5]

دیرینه‌دریاچه «عروق الجلیبه» منبع آبی دائمی بود که شاکله اکوسیستم بومی را استوار نگه می‌داشت. بررسی‌های زمین‌شناختی نشان می‌دهد پهنه این حوضه آبی چندین کیلومتر امتداد داشته و نواری متراکم از پوشش گیاهی را در کناره‌های خود تغذیه می‌کرده است.[1][5]

چنین پوشش غنی و منابع آبی، تنوع کم‌نظیری از جانوران را به منطقه کشاند و همین منبع غذایی، توجه دسته‌های انسانیِ در حال خروج از آفریقا را جلب کرد. داده‌های باستان‌شناختی نشان می‌دهد این گروه‌ها صرفاً در حال عبور شتابان از کریدورهای ساحلی نبودند، بلکه در امتداد این منابع پایدار مستقر شدند.[3][4]

تصویرسازی: آزمایش‌های رسوب‌سنجی روی نوک‌پیکان‌های سنگی ردپای زهر پیچیده گیاهی را آشکار کرد.

تراکم چشمگیر دست‌افزارهای سنگی در حاشیه دریاچه گویای سکونت‌های مکرر و فصلی در طول هزاران سال است. باستان‌شناسان پهنه‌های مجزایی را شناسایی و نقشه‌برداری کرده‌اند که برای فرآوری گوشت، تراش ابزارهای سنگی و آماده‌سازی ادوات شکار استفاده می‌شده است.[1][2]

تسلیحات زهرآگین؛ جهش در شیوه شکار

در میان این دستاوردها، پیکان‌ها و سرنیزه‌های سنگی خاصی به چشم می‌خورند که ساختار آن‌ها نشان‌دهنده تقویت کارایی با مواد شیمیایی است. تحلیل‌های رسوب‌سنجی و میکروارگانیک روی این ابزارها، ردپایی از ترکیبات پیچیده گیاهی را آشکار کرده است.[1][2]

پژوهشگران این لایه‌های رسوبی را بقایای زهر باستانی تشخیص داده‌اند؛ موادی که با دقت از گیاهان سمّی بومی عصاره‌گیری و روی نوک پرتابه‌های شکار تثبیت می‌شدند. این جهش فناورانه به شکارچیان امکان می‌داد بدون اتکای صرف به قدرت نفوذ فیزیکی نیزه، جانوران عظیم‌الجثه را از پای درآورند.[1][2]

کاربرد سلاح‌های زهرآگین در ۱۲۵ هزار سال پیش، پیشینه استفاده از این راهبرد پیچیده شکار در منطقه را به دوران بسیار دورتری نسبت به فرضیات قبلی بازمی‌گرداند؛ امری که نشان‌دهنده شناخت عمیق گیاه‌شناختی و دانش فنی پردازش ترکیبات شیمیایی نزد این جوامع کهن است.[2][6]

ساخت این ادوات فرایندی چندمرحله‌ای بوده است: از مکان‌یابی و چیدن گیاهان خاص دارای سموم پایدار گرفته تا فرآوری صمغ‌های چسبنده برای نشاندن زهر بر بستر سنگ. حضور چنین ابزارهایی در عروق الجلیبه، سازمان‌یافتگی اجتماعی و تقسیم کار در میان این انسان‌ها را بازمی‌نمایاند.[1][3]

بزرگ‌پستانداران و سازوکار بقا

این نوک‌پیکان‌های آغشته به سم ابزاری حیاتی برای مهار و کشتن حیوانات عظیمی بودند که در مجاورت دریاچه گرد می‌آمدند. دیرینه‌شناسان در کنار دست‌افزارهای انسانی، استخوان‌های فسیل‌شده‌ای از بزرگ‌پستانداران منقرض‌شده، از جمله گونه‌های کهن فیل و اسب آبی، یافته‌اند.[1][5]

ردپای شیارها و برش‌های ناشی از ابزار سنگی روی استخوان‌های فسیلی، شواهد مستقیمی از لاشه‌برداری و قصابی گوشت به دست می‌دهد و ثابت می‌کند انسان‌های اولیه موفق به شکار و مصرف این غول‌پیکران شده بودند. جثه سنگین این طعمه‌ها مؤید یک سازوکار تیمی هماهنگ و پیچیده در عملیات شکار است.[1][4]

در آخرین دوره میان‌یخچالی، شبکه‌ای از دریاچه‌ها و آبراهه‌های شیرین در شبه‌جزیره عربستان جریان داشت.

رژیم غذایی این ساکنان حاشیه آب به پستانداران بزرگ محدود نبوده است. کاوش‌ها آثاری از استخوان‌های پستانداران کوچک، منابع زیستی آب شیرین و دانه‌های گیاهی فرآوری‌شده به دست داده که نشان‌دهنده الگوی معیشتی منعطف و متنوع است.[1][6]

انطباق‌پذیری تغذیه‌ای عاملی حیاتی برای تداوم حیات در محیطی بود که با وجود آب‌وهوای مرطوب‌تر، همچنان دستخوش دگرگونی‌های فصلی و دوره‌های کم‌باران می‌شد. توانایی تغییر الگوی معیشت میان شکار بزرگ و گردآوری دانه‌های محلی، پایداری سکونت را تضمین می‌کرد.[3][5]

بازترسیم نقشه‌های مهاجرت کهن

داده‌های به‌دست‌آمده از عروق الجلیبه الگوهای سنتی مهاجرت انسان اولیه را با چالشی بنیادین روبه‌رو ساخته است. پیش‌تر، جغرافیای عربستان مانعی خشک و بازدارنده تلقی می‌شد که انسان‌ها ناگزیر بودند برای دور زدن آن تنها از نوار باریک ساحلی حرکت کنند.[3][4]

در مقابل، حوضه‌های دریاچه‌ای درون‌سرزمینی عملاً به کریدورهایی پرآب و کانون‌هایی مناسب برای استقرار بدل شده بودند. شناسایی جوامع مستقر در عمق شبه‌جزیره نشان می‌دهد انسان‌های باستان در دوره‌های تعادل زیست‌محیطی، به‌طور کامل از ظرفیت‌های فلات مرکزی بهره می‌بردند.[4][5]

فناوری تراش ابزارهای سنگی در این محوطه، تشابه‌های فنی و ساختاری روشنی با دست‌افزارهای شرق آفریقا دارد؛ امری که پیوستگی پیوندهای فرهنگی میان دو قاره را تایید می‌کند. با این حال، ابداعاتی مانند پرتابه‌های زهرآگین بر سازگاری‌های بومی و نوآوری درون‌منطقه‌ای دلالت دارد.[1][2]

با دگرگونی چرخه اقلیم و بازگشت خشکسالی‌های شدید، حوضه‌های آبی به‌تدریج تبخیر شدند و مراتع سرسبز پس نشستند. لایه‌نگاری عروق الجلیبه پنجره زمانی مشخص و شکوفایی را ثبت کرده که پیش از بلعیده شدن دوباره بستر طبیعی توسط تپه‌های شنی جریان داشته است.[3][6]

فناوری‌های مدرن سن‌سنجی

تعیین دقیق دیرینگی محوطه نیازمند ترکیب چند روش پیشرفته زمین‌گاهی‌شماری بود؛ فرایندی که با مشارکت پژوهشگران دانشگاه علم و صنعت ملک عبدالله (KAUST) و مؤسسات پژوهشی بین‌المللی به ثمر نشست.[5][6]

تیم علمی از روش «لومینسانس با تحریک نوری» (OSL) برای تعیین سن دانه‌های ماسه پیرامون ابزارها استفاده کرد. این سازوکار آزمایشگاهی آخرین باری را که بلورهای کوارتز در معرض نور خورشید قرار گرفته‌اند ثبت می‌کند و بازه زمانی دقیقی از زمان انباشت رسوبات دریاچه به دست می‌دهد.[1][5]

تصویرسازی: دانشمندان با استفاده از روش لومینسانس با تحریک نوری، قدمت دانه‌های ماسه پیرامون دست‌افزارها را تعیین کردند.

گاه‌نگاری پرتوسنجی روی دندان‌های بزرگ‌پستانداران به‌دست‌آمده نیز چارچوب زمانی ۱۲۵ هزار سال پیش را به‌طور مستقل تأیید کرد. همگرایی داده‌های این روش‌های سن‌سنجی، وثاقت بالایی به موقعیت تاریخی سکونتگاه عروق الجلیبه بخشیده است.[1][6]

سالم ماندن مواد آلی مانند سموم گیاهی در اقلیم‌های خشک پدیده‌ای استثنایی به شمار می‌رود. دفن سریع این ابزارها زیر گل‌ولای بستر دریاچه، محیطی بدون اکسیژن (بی‌هوازی) ایجاد کرده بود که ساختار شکننده ترکیبات شیمیایی را از گزند اکسیداسیون و فرسایش مصون نگه داشت.[1][2]

چشم‌انداز کاوش‌های آینده

موفقیت علمی در عروق الجلیبه اکنون باستان‌شناسان را بر آن داشته است تا حوضه‌های دیرینه‌دریاچه‌ای دیگر در سراسر عربستان را مورد بازنگری قرار دهند. در حال حاضر از تحلیل تصاویر ماهواره‌ای و رادارهای نفوذکننده در زمین (GPR) برای شناسایی خطوط ساحلی مدفون استفاده می‌شود.[3][4]

کمیسیون میراث عربستان فعالیت‌های میدانی و پیمایشی خود را در حوضه المندفن توسعه داده و احتمال می‌دهد استقرارهای بیشتری زیر تپه‌های شنی مدفون مانده باشند. هر محوطه جدید می‌تواند ابعاد تازه‌ای از سازوکار پراکنش نخستین گروه‌های انسانی را مستند کند.[4][5]

با تداوم بررسی آزمایشگاهی روی هزاران دست‌افزار سنگی به‌دست‌آمده از لبه دریاچه، دانشمندان در انتظار کشف جزئیات دقیق‌تری از روابط اجتماعی و زیست روزمره این جوامع هستند؛ فرآیندی که به گفته کارشناسان چند سال زمان خواهد برد.[1][6]

این کاوش‌ها جایگاه ژئوپلیتیک شبه‌جزیره عربستان را در پازل فرگشت انسان ارتقا می‌دهد؛ این جغرافیا صرفاً یک چهارراه ترانزیتی نبوده، بلکه عرصه‌ای تعیین‌کننده برای آزمون نوآوری‌های مهارتی و تکنولوژیک انسان اولیه بوده است.[3][4]

مرحله بعدی تحقیقات بر شناسایی گونه‌های دقیق گیاهی متمرکز خواهد بود که در ساخت زهر شکار به کار رفته‌اند. کشف ترکیب مولکولی این گیاهان باستانی، پرده از تنوع گونه‌های گیاهی ناشناخته پلیستوسن در این منطقه برخواهد داشت.[1][2]

مرحله بعدی تحقیقات بر شناسایی گونه‌های دقیق گیاهی متمرکز خواهد بود که در ساخت زهر شکار به کار رفته‌اند.

محوطه عروق الجلیبه گواهی محکم بر انعطاف‌پذیری و هوش بوم‌شناختی نوع بشر است؛ لحظه‌ای تاریخی که انسان توانست با مسلط شدن بر منابع پیچیده محیطی، الگوهایی پیشرفته برای تداوم حیات خلق کند.[5][6]

در شرایطی که ترانشه‌های کاوش با ثبت جزئیات دقیق ژئوفیزیکی در حال ایمن‌سازی و حفاظت هستند، دست‌افزارها برای نمایش و نگهداری به موزه‌های منطقه‌ای منتقل می‌شوند تا سندی ملموس از دورانی باشند که صحرای خشک امروز، زیست‌بوم دریاچه‌ها، غول‌پیکران و اجتماعات پویای انسانی بود.[4][5]

نکات کلیدی

  • کاوش در محوطه ۱۲۵ هزار ساله «عروق الجلیبه» در جنوب عربستان پرده از یک سکونتگاه انسانی در ساحل دریاچه‌ای باستانی برداشت.
  • پژوهشگران سرنیزه‌های سنگی ویژه‌ای آغشته به رسوبات زهر گیاهی کشف کردند که گویای جهشی بزرگ در فناوری‌های شکار اولیه است.
  • کشف استخوان‌های قصابی‌شده بزرگ‌پستانداران منقرض‌شده ثابت می‌کند انسان‌های اولیه توانایی سازمان‌یافته‌ای در شکار حیوانات عظیم داشتند.
  • شواهد تازه نشان می‌دهد انسان‌های اولیه در دوران پرباران پارینه‌سنگی، در عمق شبه‌جزیره عربستان ساکن شده بودند و صرفاً از آن عبور نمی‌کردند.

آنچه نمی‌دانیم

  • گونه‌های گیاهی دقیقی که برای استخراج و ساخت سموم شکار استفاده شده‌اند، هنوز شناسایی نشده‌اند.
  • هنوز مشخص نیست سکونت در محوطه عروق الجلیبه پیش از خشکیدن دریاچه و بازگشت اقلیم بیابانی، دقیقاً چه مدت به‌طور پیوسته تداوم داشته است.
  • جمعیت دقیق یا شمار تقریبی افرادی که در این اردوگاه ساحلی می‌زیسته‌اند، همچنان در هاله‌ای از ابهام است.

روند رویداد

  1. ۱۲۵ هزار سال پیش

    تغییر جریان بادهای موسمی شبکه‌ای از دریاچه‌های آب شیرین در شبه‌جزیره عربستان پدید می‌آورد و حیات جانوری و انسانی را به منطقه جذب می‌کند.

  2. دوره پلیستوسن

    جوامع کهن با ساخت سرنیزه‌های سنگی آغشته به سموم گیاهی، بزرگ‌پستانداران را در حاشیه دریاچه عروق الجلیبه شکار می‌کنند.

  3. دوره هولوسن

    با بازگشت خشکسالی شدید اقلیمی، سواحل دریاچه‌های باستانی زیر ماسه‌های روان بیابان مدفون می‌شوند.

  4. نوامبر ۲۰۲۶

    پژوهشگران نتایج جامع کاوش‌های عروق الجلیبه را در زمینه بوم‌شناسی و ابزارهای باستانی منتشر می‌کنند.

پژوهشگران باستان‌شناسی 40%دیرینه‌اقلیم‌شناسان 35%نهادهای میراث بومی 25%
پژوهشگران باستان‌شناسی
بر پیچیدگی چشمگیر فناوری ابزارسازی و مهارت‌های بالای شناختی انسان‌های اولیه در ساخت ابزار تکیه دارند.
دیرینه‌اقلیم‌شناسان
داده‌های بوم‌شناختی محوطه را سندی عینی و معتبر در اثبات فرضیه اقلیمی «عربستان سرسبز» می‌دانند.
نهادهای میراث بومی
این یافته‌ها را مبنایی مهم برای غنای تاریخی منطقه و پیشبرد کاوش‌های میدانی آینده تلقی می‌کنند.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • دیدگاه جوامع بومی بادیه‌نشین که اراضی اجدادی آن‌ها این محوطه‌های باستانی را در بر گرفته است

منابع

پوشش منابع

6 منبع

3 دیدگاه شناسایی‌شده

پژوهشگران باستان‌شناسی 40%دیرینه‌اقلیم‌شناسان 35%نهادهای میراث بومی 25%
  1. [1]Scienceپژوهشگران باستان‌شناسی

    Poisoned hunting weapons, megafauna, and plant use at a 125,000-year-old Arabian paleolakeshore

    مطالعه در Science →
  2. [2]Live Scienceپژوهشگران باستان‌شناسی

    125,000-year-old poisoned stone points discovered on shore of ancient lake in Saudi Arabia

    مطالعه در Live Science →
  3. [3]تیم سردبیری کوهستان

    تحلیل تیم سردبیری کوهستان

    مطالعه در تیم سردبیری کوهستان →
  4. [4]Arab Newsنهادهای میراث بومی

    Saudi archaeological discovery reveals evidence of human activity dating back 125,000 years

    مطالعه در Arab News →
  5. [5]King Abdullah University of Science and Technologyنهادهای میراث بومی

    When the Saudi desert was green: a 125,000-year-old lakeside reveals how early humans lived

    مطالعه در King Abdullah University of Science and Technology →
  6. [6]Phys.orgدیرینه‌اقلیم‌شناسان

    When the Saudi desert was green: A 125,000-year-old lakeside reveals how early humans lived

    مطالعه در Phys.org →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.