آمریکا و ایران از پیشرفت در مذاکرات صلح خبر می‌دهند؛ تهدیدهای ترامپ دیپلماسی ونس را دشوار می‌کند

جی.دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، و مقامات ایرانی اولین دور مذاکرات سطح بالای خود را در سوئیس به پایان رساندند و زمینه را برای پایان دائمی جنگ ویرانگر ۱۱۰ روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران فراهم کردند. میانجی‌ها از قطر و پاکستان این مذاکرات را در استراحتگاه بورگن‌اشتوک (Bürgenstock) به عنوان یک موفقیت دیپلماتیک ستودند و به توافقات مشخصی برای از سرگیری بازرسی‌های هسته‌ای بین‌المللی و ایجاد یک خط ارتباطی مستقیم برای باز نگه داشتن تنگه حیاتی هرمز برای کشتیرانی تجاری اشاره کردند. این نشست اولین تعامل دیپلماتیک مهم رو در رو از زمان شروع درگیری است و نشان‌دهنده تمایل متقابل برای تثبیت یک منطقه بی‌ثبات و جلوگیری از پیامدهای اقتصادی بیشتر است.[1][2]

با این حال، پیشرفت دیپلماتیک بارها تحت‌الشعاع دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، قرار گرفت که اظهارنظرهای عمومی تهاجمی او تهدید می‌کرد روند صلح شکننده را از مسیر خارج کند. در حالی که ونس تلاش می‌کرد در میز مذاکره «صفحه جدیدی باز کند»، ترامپ مجموعه‌ای از اظهارات ستیزه‌جویانه را از واشنگتن صادر کرد. رئیس‌جمهور تهدید کرد که اگر ایران به خواسته‌های او عمل نکند، جنگ را از سر می‌گیرد و به مذاکره‌کنندگان ایرانی گفت که اگر دوباره تلاش کنند تنگه را ببندند، «حتی به کشورشان باز نخواهند گشت». این تضاد آشکار بین دیپلماسی روشمند ونس و لفاظی‌های فشار حداکثری ترامپ، فضایی بسیار بی‌ثبات در سوئیس ایجاد کرد.[3][4]

لفاظی‌های ترامپ تقریباً کل نشست را به طور کامل متلاشی کرد. هیئت ایرانی که از این تهدیدها خشمگین شده بود، مذاکرات را به مدت ۸۰ دقیقه در روز یکشنبه متوقف کرد تا مشاوره‌های داخلی انجام دهد و متعاقباً یک اعتراض دیپلماتیک رسمی به طرف آمریکایی ارائه کرد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران و مذاکره‌کننده ارشد، به واشنگتن هشدار داد که در مورد اظهارات عمومی خود محتاط باشد و اعلام کرد که نیروهای مسلح ایران در وضعیت آماده‌باش کامل باقی مانده‌اند و کاملاً آماده پاسخگویی به هرگونه تجاوز مجدد هستند. این حادثه بر بی‌اعتمادی عمیق بین دو ملت و ماهیت متزلزل آتش‌بس کنونی تأکید کرد.

با وجود اصطکاک شدید، ونس پس از جلسات ابراز خوش‌بینی کرد و این نشست را «روزی بسیار بسیار خوب» برای منافع امنیت ملی آمریکا خواند. او اعلام کرد که تهران موافقت کرده است تا بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) را برای نظارت بر تأسیسات هسته‌ای خود به کشور دعوت کند. ونس این امتیاز را یک نقطه عطف بزرگ و اولین گام حیاتی به سوی پایان دائمی برنامه تسلیحات هسته‌ای ایران توصیف کرد. بازگشت بازرسان آژانس به یکی از خواسته‌های اصلی واشنگتن پاسخ می‌دهد، زیرا نظارت مستقل پس از حملات اولیه آمریکا و اسرائیل به خاک ایران متوقف شده بود.[1][2]

تمرکز اصلی مذاکرات فنی بر تنگه هرمز بود، یک گلوگاه دریایی حیاتی که تقریباً یک پنجم مصرف روزانه نفت جهان از آن عبور می‌کند. برای جلوگیری از درگیری‌های تصادفی که می‌تواند جنگ را دوباره شعله‌ور کند، دو طرف توافق کردند که یک «سلول رفع درگیری» مشترک ایجاد کنند. این سازوکار که مقامات لبنانی نیز در آن دخیل هستند، برای جلوگیری از محاسبات اشتباه نظامی، تضمین عبور ایمن کشتی‌های تجاری و نظارت بر توقف خصومت‌ها در تمام جبهه‌های منطقه‌ای، از جمله درگیری مرزی جاری بین اسرائیل و حزب‌الله، طراحی شده است.[2]

با این حال، وضعیت بلندمدت تنگه همچنان یک نقطه اختلاف عمده است که می‌تواند توافق نهایی را تهدید کند. ترامپ در آخر هفته ادعا کرد که این آبراه تحت نظارت آمریکا «کاملاً باز» است و پیشنهاد کرد که ایالات متحده ممکن است عوارض خود را بر کشتی‌های عبوری اعمال کند تا هزینه‌های ایفای نقش «فرشته نگهبان» منطقه را پوشش دهد. در مقابل، قالیباف اصرار داشت که تنگه «هرگز به شرایط قبل از جنگ باز نخواهد گشت» و به طور کامل توسط جمهوری اسلامی ایران اداره خواهد شد. قالیباف اشاره کرد که تهران قصد دارد پس از پایان یک دوره ۶۰ روزه بدون عوارض، عوارض ترانزیت خود را دریافت کند، که زمینه‌ساز یک درگیری احتمالی بر سر حاکمیت دریایی است.[1][3][4][5]

این مذاکرات پس از تفاهم‌نامه مقدماتی امضا شده در هفته گذشته توسط ترامپ و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، صورت می‌گیرد که به طور رسمی درگیری ۱۱۰ روزه را متوقف کرد. توافق موقت دستور توقف فوری عملیات نظامی در همه جبهه‌ها را می‌دهد و آتش‌بس در لبنان را که اسرائیل و گروه شبه‌نظامی همسو با ایران، حزب‌الله، درگیر نبردهای مرزی ویرانگر بودند، در اولویت قرار می‌دهد. این توافق یک مهلت بسیار ضروری برای جمعیت‌های غیرنظامی گرفتار در درگیری فراهم می‌کند و مبنایی برای تلاش‌های دیپلماتیک کنونی در سوئیس ایجاد می‌کند.[1][3]

بر اساس مفاد این تفاهم‌نامه، وزارت خزانه‌داری آمریکا تحریم‌های ثانویه صادرات نفت ایران را به طور موقت تا ۲۱ آگوست ۲۰۲۶ لغو کرده است. این کمک اقتصادی حیاتی به تهران اجازه می‌دهد تا فروش نفت خام و محصولات پتروشیمی به بازارهای جهانی، عمدتاً چین، را بدون تهدید تلافی‌جویی آمریکا از سر بگیرد. علاوه بر این، این توافق میلیاردها دلار از دارایی‌های مسدود شده ایران در حساب‌های بانکی خارجی را آزاد می‌کند. ونس خاطرنشان کرد که این وجوه محدود شده‌اند و باید برای خرید کالاهای بشردوستانه و محصولات کشاورزی، مانند سویا و ذرت تولید شده در آمریکا، استفاده شوند که یک پیروزی سیاسی داخلی برای دولت فراهم می‌کند.[1][2]

در ازای این کمک اقتصادی گسترده، ایران متعهد شده است که ذخایر اورانیوم بسیار غنی‌شده خود را رقیق‌سازی کند و پتانسیل فوری آن برای تسلیحاتی شدن را خنثی سازد. اکنون دو طرف با یک پنجره زمانی دقیق ۶۰ روزه برای مذاکره بر سر یک توافق نهایی جامع و دائمی روبرو هستند. در حالی که چارچوب اساسی برقرار است، مقامات آمریکایی هشدار داده‌اند که وضعیت همچنان بسیار سیال است و خاطرنشان کردند که هر یک از طرفین این توانایی را دارند که در هر زمان اگر احساس کنند مفاد تفاهم‌نامه موقت نقض شده است، میز مذاکره را ترک کنند.[1][3]

در حالی که مذاکرات فنی این هفته ادامه دارد، آتش‌بس شکننده با آزمون‌های واقعی فوری روبرو است. ترافیک در تنگه هرمز به آرامی شروع به بازیابی کرده است، با از سرگیری عبور تانکرهای گاز طبیعی مایع قطر و ابرنفتکش‌های عظیم، که به کاهش قیمت‌های جهانی نفت که در طول درگیری به شدت افزایش یافته بود، کمک کرده است. با این حال، در حالی که تندروها در واشنگتن و تهران هر حرکت را از نزدیک زیر نظر دارند، مسیر رسیدن به صلح پایدار همچنان مملو از مین‌های دیپلماتیک است. هفته‌های آتی تعیین خواهد کرد که آیا این پنجره ۶۰ روزه منجر به یک معاهده تاریخی می‌شود یا بازگشت فاجعه‌بار به جنگ منطقه‌ای.[1][3][4]