رفتن به محتوای اصلی
استقلال مرجعیتحوزه علمیه قم· 6 دقیقه مطالعه· در دیدگاه

آیت‌الله وحید خراسانی، مرجع تقلید منتقد و مستقل شیعه در ۱۰۵ سالگی درگذشت

آیت‌الله حسین وحید خراسانی، از برجسته‌ترین مراجع تقلید سنتی شیعه و رئیس حوزه علمیه قم، پس از دهه‌ها تدریس و حفظ استقلال نهاد مرجعیت از حکومت، چشم از جهان فروبست. او که بارها از سیاست‌های جمهوری اسلامی انتقاد کرده بود، نماد مقاومت فقه سنتی در برابر دخالت‌های سیاسی محسوب می‌شد.

به قلم سروین سرلک

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

درگذشت آیت‌الله حسین وحید خراسانی در ۱۰۵ سالگی، تنها پایان عمر یک فقیه سالخورده نیست؛ بلکه پایان یک دوران در تاریخ معاصر حوزه علمیه قم است. نزدیک‌ترین نمونه تاریخی به او، آیت‌الله حسینعلی منتظری بود که به دلیل انتقاد از قدرت، به حاشیه رانده شد.[2]

اما تفاوت بزرگ وحید خراسانی در این بود که او هرگز از سوی حکومت در حصر خانگی قرار نگرفت یا خلع لباس نشد. او استقلال و قدرت خود را از درون هسته مرکزی فقه سنتی حفظ کرد و به قدری در میان مقلدان نفوذ داشت که برخورد امنیتی با او برای حاکمیت هزینه‌ای غیرقابل جبران در پی داشت.[1][2]

دفتر این مرجع تقلید بامداد سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ با انتشار اطلاعیه‌ای، ارتحال او را در یکی از بیمارستان‌های قم تایید کرد. او که در هفته‌های اخیر به دلیل کهولت سن و بیماری بستری بود، تا آخرین ماه‌های حیاتش همچنان به عنوان وزنه تعادل در برابر فقه حکومتی شناخته می‌شد.[1]

مقاومت در برابر دولتی شدن نهاد دین

طی چهار دهه گذشته، راهبرد اصلی جمهوری اسلامی، ادغام نهاد مرجعیت در ساختار سیاسی و وابستگی مالی حوزه‌های علمیه به بودجه‌های دولتی بوده است. حکومت تلاش کرد تا با تامین شهریه طلاب و ارائه خدمات رفاهی، استقلال تاریخی روحانیت شیعه را از بین ببرد.[2]

در این میان، آیت‌الله وحید خراسانی سدی محکم در برابر این روند بود. او که متولد اول فروردین ۱۳۰۰ در نیشابور بود، پس از ۱۲ سال تدریس در نجف و بازگشت به ایران در سال ۱۳۴۹، شبکه‌ای مستقل از وجوهات شرعی و مقلدان وفادار را پایه‌گذاری کرد.[2]

این استقلال مالی به او اجازه داد تا در بزنگاه‌های حساس سیاسی، بدون ترس از قطع منابع، مواضعی کاملا مستقل اتخاذ کند. او معتقد بود که وظیفه اصلی روحانیت، حفظ دین و عقاید مردم است، نه توجیه شرعی تصمیمات و خطاهای سیاستمداران حاکم.[1][2]

فرازهای مهم در یک قرن زندگی آیت‌الله وحید خراسانی.

یکی از نمادین‌ترین تقابل‌های او با هسته مرکزی قدرت در سال ۱۳۸۹ رقم خورد. در جریان سفر رسمی علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی به شهر قم، وحید خراسانی برخلاف بسیاری از مراجع هم‌سو با حکومت، از دیدار و استقبال از او خودداری کرد.[2]

این رفتار معنادار، پیامی روشن به حاکمیت و جامعه مذهبی ایران مخابره کرد: مرجعیت سنتی شیعه، مشروعیت خود را از نهاد ولایت فقیه نمی‌گیرد و حاضر نیست استقلال تاریخی خود را در پیشگاه قدرت سیاسی قربانی کند.[2]

نقد صریح و بی‌پرده قدرت

وحید خراسانی تنها به سکوت و فاصله‌گیری بسنده نکرد؛ او در مواقع لزوم، تیغ تیز انتقاداتش را مستقیما به سوی مقامات ارشد جمهوری اسلامی نشانه می‌رفت. در اسفند سال ۱۳۸۹، او در یکی از شلوغ‌ترین جلسات درس خارج فقه خود، انتقادات بی‌سابقه‌ای را مطرح کرد.[2]

او در این سخنرانی تاریخی، از ساختار اجرایی و قضایی جمهوری اسلامی با عنوان «دستگاه فاسد» یاد کرد. وی مقامات حکومتی را به مال‌اندوزی، مقام‌طلبی و نادیده گرفتن حقوق اساسی مردم متهم ساخت و تاکید کرد که این رویه با سیره امامان شیعه در تضاد مطلق است.[2]

پس از این سخنرانی، فشارهای شدیدی از سوی نهادهای امنیتی و اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم بر او وارد شد تا مواضع خود را تعدیل کند. اما پاسخ او قاطع بود؛ وی صراحتا اعلام کرد که از هیچ‌یک از گفته‌های خود عقب‌نشینی نخواهد کرد.[1][2]

تقابل دیگر او بر سر مسئله مرجعیت رهبر جمهوری اسلامی بود. در سال ۱۳۹۳، پس از انتشار کتابی با عنوان «فقیه اعلم» که تلاش می‌کرد علی خامنه‌ای را برتر از سایر مراجع معرفی کند، وحید خراسانی واکنش تندی نشان داد.[2]

او بدون نام بردن مستقیم، روند اعطای عناوین عالی روحانی با بخشنامه‌های دولتی و ادعای مرجعیت اعلم از سوی سیاستمداران را به شدت زیر سوال برد و آن را وهن جایگاه تاریخی مرجعیت شیعه دانست.[2]

حوزه علمیه قم با فقدان یکی از مهم‌ترین مدافعان استقلال خود روبرو شده است.

فقه سنتی در تقابل با اسلام سیاسی

از منظر الهیاتی، مکتب فقهی وحید خراسانی که ریشه در آموزه‌های آیت‌الله ابوالقاسم خویی در نجف داشت، با قرائت سیاسی و ایدئولوژیک جمهوری اسلامی از دین تفاوت بنیادین داشت. او به ولایت مطلقه فقیه در امور سیاسی اعتقادی نداشت.[2]

تمرکز اصلی او بر احیای شعائر مذهبی، به ویژه عزاداری‌های سنتی مانند ایام فاطمیه بود. او با پایه‌گذاری راهپیمایی‌های بزرگ مذهبی در قم، تلاش می‌کرد تا هویت شیعی را مستقل از تقویم سیاسی حکومت و مراسم‌های دولتی بازتولید کند.[2]

محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، در پیام تسلیت خود به مناسبت ارتحال او، از وی به عنوان «استوانه حوزه‌های علمیه» و «چهره برجسته فقاهت» یاد کرد. این ادبیات محتاطانه مقامات دولتی، نشان‌دهنده وزن سنگین اجتماعی این مرجع منتقد است.

حتی رسانه‌های نزدیک به حاکمیت نیز در پوشش خبر درگذشت او مجبور به رعایت احترام کامل شدند. خبرگزاری‌های دولتی با عناوینی چون «پیوستن به ملکوت اعلی»، تلاش کردند تا شکاف عمیق میان او و حاکمیت را در روزهای پس از درگذشتش پنهان کنند.

با این حال، مقلدان و شاگردان او به خوبی می‌دانند که مکتب وحید خراسانی، مکتب فاصله‌گذاری انتقادی با قدرتی بود که به نام دین بر مردم حکومت می‌کند و پاسخگوی عملکردهای خود نیست.[1][2]

پیامدهای یک فقدان بزرگ برای آینده قم

درگذشت آیت‌الله وحید خراسانی در ۱۰۵ سالگی، خلأ بزرگی در ساختار سنتی حوزه علمیه قم ایجاد می‌کند. او یکی از آخرین بازماندگان نسلی از مراجع بود که پیش از انقلاب اسلامی به درجه اجتهاد رسیده و مشروعیت خود را وامدار حکومت نبودند.[2]

اکنون هسته سخت قدرت در جمهوری اسلامی فرصت را برای یکدست‌سازی کامل حوزه علمیه قم مناسب‌تر می‌بیند. با حذف این وزنه سنگین، فشار بر روحانیون مستقل و مراجع جوان‌تر برای هم‌سویی با سیاست‌های دولتی افزایش خواهد یافت.[1]

توازن قوای مذهبی در قم پس از درگذشت مراجع سنتی دستخوش تغییر می‌شود.

مسئله جانشینی رهبری نیز یکی دیگر از ابعاد مهم این رویداد است. حضور مراجع قدرتمند و مستقلی چون وحید خراسانی، مانعی بر سر راه مهندسی افکار عمومی در حوزه‌های علمیه برای تحمیل رهبر آینده بود. فقدان او مسیر را برای سناریوهای حکومتی هموارتر می‌کند.[2]

با این وجود، شبکه‌ای از شاگردان برجسته که طی دهه‌ها در مکتب فقهی و اصولی او تربیت شده‌اند، همچنان در بدنه حوزه حضور دارند. این شبکه می‌تواند به عنوان هسته مقاومت پنهان در برابر دولتی شدن کامل نهاد دین عمل کند.

تاریخ نشان داده است که حذف فیزیکی یا درگذشت مراجع مستقل، لزوما به معنای پایان تفکر آن‌ها نیست. استقلال‌طلبی نهاد دین از دولت، ریشه‌ای هزار ساله در تشیع دارد که با بخشنامه‌های سیاسی از بین نمی‌رود.[2]

آیت‌الله حسین وحید خراسانی در حالی چشم از جهان فروبست که کارنامه او نمادی از ایستادگی در برابر مصادره دین توسط قدرت بود. او نشان داد که می‌توان در قلب نهاد مذهبی یک حکومت ایدئولوژیک زیست، اما ابزار توجیه آن نشد.[2]

آیت‌الله حسین وحید خراسانی در حالی چشم از جهان فروبست که کارنامه او نمادی از ایستادگی در برابر مصادره دین توسط قدرت بود.

اکنون نگاه‌ها به حوزه علمیه قم دوخته شده است؛ نهادی که باید تصمیم بگیرد آیا در غیاب استوانه‌های سنتی خود، به طور کامل در ساختار قدرت هضم خواهد شد، یا راهی برای حفظ استقلال و اعتبار تاریخی خود در میان مردم پیدا خواهد کرد.[1]

نکات کلیدی

  • آیت‌الله وحید خراسانی بامداد سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ در بیمارستانی در قم و در سن ۱۰۵ سالگی چشم از جهان فروبست.
  • او یکی از منتقدان صریح‌اللهجه دخالت حکومت در حوزه‌های علمیه بود و در سال ۱۳۸۹ از دیدار با علی خامنه‌ای خودداری کرد.
  • این مرجع تقلید با رد نظریه ولایت مطلقه فقیه و انتقاد از القاب اعطایی حکومتی، بر استقلال نهاد مرجعیت پافشاری می‌کرد.
  • با درگذشت او، حوزه علمیه قم یکی از مهم‌ترین استوانه‌های فقه سنتی و وزنه‌های تعادل در برابر فشارهای سیاسی را از دست داد.

آنچه نمی‌دانیم

  • پوشش رسانه‌ای مستقل در ساعات اولیه پس از درگذشت او محدود بوده و بیشتر اخبار از سوی رسانه‌های رسمی و دولتی با ادبیات کنترل‌شده منتشر شده است.
  • هنوز مشخص نیست که واکنش مقلدان پرشمار او و طیف سنتی حوزه به تلاش‌های احتمالی حکومت برای مدیریت مراسم تشییع و ترحیم چگونه خواهد بود.
  • مشخص نیست چه کسی یا کسانی در ساختار سنتی قم، توانایی پر کردن خلأ علمی و اجتماعی او را به عنوان وزنه تعادل در برابر فقه حکومتی خواهند داشت.
  • تاثیر دقیق فقدان او بر صف‌بندی‌های پنهان درون حوزه علمیه برای تعیین جانشین آینده رهبری جمهوری اسلامی هنوز در هاله‌ای از ابهام است.

روند رویداد

  1. ۱۳۰۰

    تولد حسین وحید خراسانی در شهر نیشابور و آغاز تحصیلات مقدماتی دینی.

  2. ۱۳۲۷

    مهاجرت به نجف اشرف برای تکمیل تحصیلات عالی فقه و اصول در محضر آیت‌الله خویی.

  3. ۱۳۴۹

    بازگشت به ایران و آغاز تدریس مستمر و طولانی‌مدت در حوزه علمیه قم.

  4. ۱۳۸۹

    امتناع از دیدار با رهبر جمهوری اسلامی در سفر به قم و سخنرانی انتقادی علیه «دستگاه فاسد».

  5. ۱۳۹۳

    انتقاد شدید و علنی از روند اعطای عناوین مرجعیت و انتشار کتاب‌های تبلیغاتی در این زمینه.

  6. ۲۶ آبان ۱۴۰۵

    درگذشت در سن ۱۰۵ سالگی در بیمارستانی در شهر قم.

مدافعان استقلال حوزه 45%حامیان فقه حکومتی 35%مقامات دولتی و رسمی 20%
مدافعان استقلال حوزه
معتقدند که دین باید از قدرت سیاسی مستقل بماند تا مشروعیت تاریخی خود را حفظ کند.
حامیان فقه حکومتی
بر این باورند که حوزه‌های علمیه باید در خدمت اهداف جمهوری اسلامی و هم‌سو با رهبری باشند.
مقامات دولتی و رسمی
تلاش می‌کنند با حفظ ظاهر احترام‌آمیز، تبعات سیاسی درگذشت مراجع منتقد را مدیریت کنند.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • طلاب جوان و مستقل حوزه علمیه که نگران آینده استقلال نهاد دین هستند

منابع

پوشش منابع

2 منبع

3 دیدگاه شناسایی‌شده

مدافعان استقلال حوزه 45%حامیان فقه حکومتی 35%مقامات دولتی و رسمی 20%
  1. [1]جمارانمدافعان استقلال حوزه

    آیت‌الله العظمی وحید خراسانی دار فانی را وداع گفت

    مطالعه در جماران →
  2. [2]ویکی‌پدیامدافعان استقلال حوزه

    حسین وحید خراسانی

    مطالعه در ویکی‌پدیا →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار دیدگاه با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.