تغییر آرایش بازار انرژی آسیا؛ چرا جایگزینی نفت ایران با عراق در چین موقتی نیست؟
پالایشگاههای مستقل چین در پی محاصره دریایی و افت شدید صادرات ایران، با کمک شرکتهای بازرگانی بینالمللی به نفت عراق روی آوردهاند. دادههای بازار نشان میدهد این تغییر مسیر، فراتر از یک واکنش کوتاهمدت، در حال بازطراحی ساختار تامین انرژی پکن است.
به قلم بابک ناصری
این خبر را به اشتراک بگذارید
جایگزینی نفت ایران با محمولههای عراقی در پالایشگاههای مستقل چین، صرفا یک واکنش تاکتیکی به محاصره دریایی نیست، بلکه یک تغییر ساختاری است که بازگشت تهران به این بازار را حتی پس از رفع بحران، بسیار دشوار خواهد کرد. دادههای اخیر نشان میدهد که خریداران چینی امنیت عرضه و تخفیفهای پایدار را به وفاداری سیاسی ترجیح دادهاند و اکنون شرکای جدیدی یافتهاند.[1][2]
بر اساس گزارشهای منتشر شده، صادرات نفت ایران به چین که پیش از آغاز جنگ حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه در روز بود، در ماه اکتبر به کمتر از ۱۰۰ هزار بشکه سقوط کرده است. این افت بیسابقه، پالایشگاههای مستقل چینی موسوم به «تیپاتها» را مجبور کرده تا برای جلوگیری از توقف تولید، به سرعت منابع جایگزین پیدا کنند.[2][4]
در این میان، نفت خام بصره عراق به عنوان برنده اصلی این بحران ظاهر شده است. پالایشگاههای چینی با پذیرش ریسکهای لجستیکی عبور از خلیج فارس، اکنون نفت سنگین و متوسط بصره را با تخفیفهای جذاب خریداری میکنند تا حاشیه سود اندک خود را حفظ کنند.[3][5]
شرکتهای بزرگ بازرگانی بینالمللی مانند «مرکوریا» و «ویتول» نقش کلیدی در این انتقال ایفا کردهاند. گزارشها حاکی از آن است که تنها شرکت مرکوریا در هفتههای اخیر تا ۲۰ میلیون بشکه نفت عراق را به دستکم هشت پالایشگاه مستقل چینی تحویل داده است.[1][6]
منطق اقتصادی فراتر از سیاست
دلیل اصلی این چرخش سریع، منطق بیرحم اقتصاد انرژی است. پالایشگاههای مستقل چین که پیشتر به دلیل تحریمها، نفت ایران را با تخفیفهای چشمگیر میخریدند، اکنون متوجه شدهاند که نفت عراق نیز میتواند با قیمتهای رقابتی و البته با دردسرهای حقوقی کمتری به دستشان برسد.[3][6]
از سوی دیگر، گزینههای جایگزین مانند نفت روسیه برای این پالایشگاهها بسیار گران تمام میشود. در حالی که نفت خام «اسپو» روسیه با ۲۴ دلار بالاتر از شاخص برنت معامله میشود، نفت متوسط بصره تنها ۱۳ دلار بالاتر از قیمت پایه به فروش میرسد که تفاوت چشمگیری در هزینههای تولید ایجاد میکند.[3]
«لیائو نا»، بنیانگذار موسسه تحقیقات انرژی «جیال کانسالتینگ»، معتقد است که نفت خام عراق در این دوره به عنوان یک برنده واقعی ظاهر شده است. او تاکید میکند که شرایط تجاری جذابی که به خریداران پیشنهاد میشود، آنها را متقاعد کرده تا خطرات کشتیرانی در شرایط جنگی را بپذیرند.[3]
این تغییر مسیر نشان میدهد که وابستگی استراتژیک ایران به بازار چین تا چه حد شکننده بوده است. پیش از این بحران، نفت ایران حدود ۱۳ درصد از کل واردات دریایی نفت چین را تشکیل میداد، اما اکنون این سهم عظیم در حال واگذاری به رقبای منطقهای است.[3][6]
بازگشت دشوار به بازار
استدلال اصلی این تحلیل آن است که بازارهای انرژی به ندرت به حالت تنظیمات کارخانه بازمیگردند. وقتی یک پالایشگاه تجهیزات خود را برای پردازش نوع خاصی از نفت خام تنظیم میکند و قراردادهای بلندمدت با واسطههای جدید میبندد، تغییر مجدد تامینکننده پرهزینه خواهد بود.[1][3]
علاوه بر عراق، عربستان سعودی نیز در حال افزایش سهم خود از بازار نفت چین است. این بدان معناست که حتی اگر محاصره دریایی فردا صبح پایان یابد، ایران باید برای پس گرفتن مشتریان قبلی خود، تخفیفهایی به مراتب بیشتر از گذشته ارائه دهد که به معنای کاهش شدید درآمدهای ارزی است.[2]
البته این مسیر جدید برای چینیها نیز بدون چالش نیست. تحلیلگران موسسه «کپلر» هشدار دادهاند که محتوای گوگرد نسبتا بالای نفت عراق میتواند سازگاری آن را برای برخی از پالایشگاههای چینی محدود کند و آنها را به سمت منابعی در غرب آفریقا یا آمریکای لاتین سوق دهد.[3]
با این حال، نیاز فوری به خوراک خام باعث شده تا پالایشگاههای استان شاندونگ چین، محمولههای نفت عراق را برای تحویل در ماه دسامبر پیشخرید کنند. این اقدام نشاندهنده نیاز مبرم به تامین فوری است، نه لزوما افزایش تقاضای کلی در بازار اقتصاد چین.[3][6]
پیامدهای ژئوپلیتیک این چرخش
از منظر اقتصاد سیاسی، این تحول یک پیروزی خاموش برای استراتژی فشار واشنگتن محسوب میشود. محاصره دریایی نه تنها درآمدهای نفتی تهران را فلج کرده، بلکه ساختار تجارت انرژی در آسیا را به گونهای تغییر داده که کشورهای همسو با اقتصاد جهانی، جایگزین تامینکنندگان تحت تحریم میشوند.[1][5]
در مقابل، این وضعیت زنگ خطری جدی برای تصمیمگیران در تهران است. اتکای بیش از حد به یک خریدار واحد که پیشتر حدود ۹۰ درصد صادرات نفت ایران را جذب میکرد، اکنون به پاشنه آشیل اقتصاد کشور تبدیل شده است و هیچ جایگزین فوری برای آن وجود ندارد.[2][4]
شرکتهای ردیابی نفتکشها گزارش میدهند که دهها نفتکش حامل نفت ایران همچنان در سواحل چین سرگردان هستند و قادر به تخلیه بار خود نیستند. این محمولههای فروشنرفته، نمادی از بنبست فعلی در دیپلماسی انرژی و هزینههای سنگین تقابل نظامی در منطقه است.[2]
در نهایت، بازار جهانی نفت ثابت کرده است که هیچ بازیگری غیرقابل جایگزین نیست. پالایشگاههای چینی نشان دادند که در مواجهه با قطعی عرضه، به سرعت خود را با شرایط جدید وفق میدهند و این انعطافپذیری، بزرگترین تهدید برای آینده صادرات نفت ایران خواهد بود.[1][6]
تشدید رقابت در بازارهای جهانی
بر اساس دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا، پویایی بازار تنها به خاورمیانه محدود نمانده است. در هفتههای اخیر، واردات نفت سنگین ونزوئلا به بازارها افزایش یافته و به بیش از ۶۰۳ هزار بشکه در روز رسیده است که این امر رقابت را برای نفتهای سنگین در سطح جهانی تشدید میکند.[2]
این فشار رقابتی، گزینههای ایران را حتی در بازارهای خاکستری محدودتر میکند. وقتی تولیدکنندگان دیگری مانند ونزوئلا یا روسیه در حال عرضه نفت با تخفیف هستند، قدرت چانهزنی تهران برای فروش محمولههای سرگردان خود به شدت افت میکند و خریداران دست بالا را پیدا میکنند.[2][3]
«مویو شو»، تحلیلگر ارشد نفت در موسسه کپلر، تاکید میکند که نفت خام عراق در حال حاضر یکی از ارزانترین گزینههای قابل مقایسه برای تحویل به چین است. این مزیت قیمتی، آن را برای پالایشگاههای مستقلی که با حاشیه سود بسیار محدود کار میکنند، به شدت جذاب کرده است.[3]
او میافزاید که اگر این پالایشگاهها نتوانند به سرعت منابع جایگزین را تامین کنند، مجبور به تعطیلی یا کاهش شدید ظرفیت تولید خود خواهند شد. صدور سهمیههای جدید واردات نفت خام از سوی پکن نیز رقابت برای خرید این محمولههای محدود را در میان پالایشگاههای شاندونگ افزایش داده است.[3]
نقش واسطههای بینالمللی
یکی از جالبترین جنبههای این تغییر، بازگشت قدرتمند غولهای تجارت کالا به این عرصه است. شرکتهایی نظیر «توتال انرژی»، «ترافیگورا» و «ویتول» اکنون بازاریابی و انتقال بشکههای نفت عراق را به پالایشگاههای چینی بر عهده گرفتهاند و جای خالی شبکههای غیررسمی فروش نفت ایران را پر کردهاند.[3][6]
این شرکتهای چندملیتی با استفاده از زیرساختهای قانونی و شفاف خود، ریسکهای مرتبط با تحریمها را برای خریداران چینی به حداقل میرسانند. در نتیجه، پالایشگاهها ترجیح میدهند به جای درگیری با شبکههای پیچیده و پرخطر دور زدن تحریم، با این واسطههای معتبر کار کنند.[1][6]
البته انتقال این حجم از نفت از طریق تنگه هرمز همچنان با خطرات امنیتی همراه است. گزارشهای متعددی از برخورد نفتکشها با مینهای دریایی در مسیرهای جنوبی این آبراه منتشر شده است که نشاندهنده تلاشها برای ناامن کردن مسیرهای جایگزین است.[2][4]
با این وجود، تخفیفهای ارائه شده از سوی تولیدکنندگان عراقی به حدی جذاب بوده که خریداران حاضرند هزینههای بالاتر بیمه و حملونقل را پوشش دهند. این یک محاسبه ساده ریاضی است: سود حاصل از خرید نفت ارزان بصره، ریسکهای امنیتی عبور از خلیج فارس را توجیه میکند.[3][5]
با این وجود، تخفیفهای ارائه شده از سوی تولیدکنندگان عراقی به حدی جذاب بوده که خریداران حاضرند هزینههای بالاتر بیمه و حملونقل را پوشش دهند.
نکات کلیدی
- صادرات نفت ایران به چین از ۱.۴ میلیون بشکه به کمتر از ۱۰۰ هزار بشکه در روز سقوط کرده است.
- پالایشگاههای مستقل چین برای جبران این کمبود، با کمک شرکتهای چندملیتی به خرید گسترده نفت عراق روی آوردهاند.
- نفت خام بصره با تخفیفهای جذاب، جایگزین مقرونبهصرفهتری نسبت به گزینههای گرانی چون نفت روسیه محسوب میشود.
- تغییر زیرساختهای تامین انرژی در چین، بازگشت ایران به این بازار را حتی پس از رفع محاصره بسیار دشوار خواهد کرد.
آنچه نمیدانیم
- مشخص نیست که پالایشگاههای چینی تا چه زمانی میتوانند با محتوای گوگرد بالای نفت عراق سازگار بمانند.
- هنوز ابعاد دقیق قراردادهای بلندمدت احتمالی میان واسطههای بینالمللی و خریداران چینی روشن نشده است.
- تاثیر نهایی افزایش هزینههای بیمه دریایی بر قیمت تمامشده نفت عراق برای چین کاملا مشخص نیست.
روند رویداد
اواخر فوریه ۲۰۲۶
آغاز جنگ و اعمال محاصره دریایی که به تدریج صادرات نفت ایران را فلج کرد.
سپتامبر ۲۰۲۶
توقف کامل بارگیری محمولههای جدید نفت خام از پایانههای صادراتی ایران.
اکتبر ۲۰۲۶
سقوط صادرات نفت ایران به چین به زیر ۱۰۰ هزار بشکه در روز و سرگردانی دهها نفتکش.
نوامبر ۲۰۲۶
ثبت رکوردهای جدید در خرید نفت عراق توسط پالایشگاههای مستقل چینی از طریق واسطههای بینالمللی.
- پالایشگاههای مستقل چین
- تمرکز بر بقای اقتصادی و حفظ حاشیه سود در بازار پرنوسان انرژی.
- صادرکنندگان جایگزین
- استفاده از فرصتهای ژئوپلیتیک برای گسترش سهم بازار و عقد قراردادهای بلندمدت.
- تحلیلگران اقتصاد سیاسی
- هشدار درباره از دست رفتن دائمی بازارهای استراتژیک ایران و تغییر ساختار تجارت انرژی.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- مقامات وزارت نفت ایران
- شرکتهای کشتیرانی داخلی
منابع
[1]Euronewsصادرکنندگان جایگزینمحاصره دریایی آمریکا و قطع جریان نفت تخفیفدار ایران؛ بلومبرگ: پالایشگاههای مستقل چین به عراق روی آوردند
مطالعه در Euronews →
[2]رادیو فرداتحلیلگران اقتصاد سیاسیدر پی کاهش شدید صادرات نفت ایران به چین بر اثر محاصره دریایی آمریکا
مطالعه در رادیو فردا →
[3]Arab Timesپالایشگاههای مستقل چینChinese independent oil refiners are increasingly turning to Iraqi crude to replace Iranian supplies
مطالعه در Arab Times →
[4]ایران اینترنشنالتحلیلگران اقتصاد سیاسیپالایشگاههای چین با افت عرضه نفت ایران به عراق روی آوردند
مطالعه در ایران اینترنشنال →
[5]دویچه ولهصادرکنندگان جایگزینمحاصره دریایی آمریکا فروش نفت ایران به چین را محدود کرده است
مطالعه در دویچه وله →
[6]Voice of Emiratesپالایشگاههای مستقل چینChinese Refineries and New Sourcing Strategies
مطالعه در Voice of Emirates →
بیشتر در دیدگاه
مشاهده همه →جوایز سال آسیا
بیرانوند و جعفری بر بام آسیا؛ چرا درخشش فردی سرپوشی بر بحران ساختاری فوتبال ایران است؟
2 منبع
توسعه شهری
برنامه اقدام تهران و البرز؛ گامی امیدبخش برای مهار بحران پایتخت
2 منبع
تنشهای امنیتی
پیام ۲۷ سال حبس برای عامل نیابتی؛ چرا پرونده ترور ترامپ فراتر از یک حکم قضایی است؟
4 منبع
استقلال مرجعیت
آیتالله وحید خراسانی، مرجع تقلید منتقد و مستقل شیعه در ۱۰۵ سالگی درگذشت
2 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار دیدگاه با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





