آزمایش خون اپیژنتیک جدید سرطان پستان را در مراحل اولیه با دقت ۹۵ درصدی شناسایی میکند
نمونهبرداری مایع آزمایشی که توسط پژوهشگران اسرائیلی توسعه یافته، با ارزیابی نشانگرهای اپیژنتیک تومورهای موضعی پستان را شناسایی کرده و احتمال بازگشت بیماری را پیشبینی میکند. این روش مبتنی بر هوش مصنوعی با ثبت تغییرات مولکولی پیش از نمایان شدن در اسکنها، عملکرد بهتری نسبت به نمونهبرداریهای بافتی رایج دارد.
به قلم زهرا رحیمی
این خبر را به اشتراک بگذارید
یک روش تازه ابداعشده در نمونهبرداری مایع قادر است سرطان پستان را در مراحل آغازین با دقت ۹۵ درصدی شناسایی کند؛ راهکاری غیرتهاجمی که میتواند جایگزین مناسبی برای شیوههای تشخیصی مرسوم باشد. این آزمایش خون تجربی تومورهای موضعی کوچکتر از دو سانتیمتر را تشخیص میدهد؛ همان ابعادی که غربالگریهای سنتی اغلب در ثبت آنها با دشواری روبهرو هستند.[1][2]
بر اساس مقالهای که روز چهارشنبه در نشریه نیچر (Nature) منتشر شد، این ابزار تشخیصی توانسته است خطر بازگشت بیماری را نیز با دقت ۸۱ درصد تخمین بزند. این دستاورد حاصل همکاری مشترک میان مؤسسه علوم وایزمن، دانشگاه عبری اورشلیم و پزشکان مرکز درمانی کاپلان است.[1][2]
این روش نوین برخلاف نمونهبرداریهای مایع فعلی که به دنبال جهشهای ژنتیکی نادر میگردند، نشانگرهای اپیژنتیک را بررسی میکند. این تغییرات شیمیایی بدون دستکاری در توالی اصلی دیانای، فعالیت ژنها را تنظیم میکنند و بدین ترتیب آزمایش میتواند تغییرات مولکولی را بسیار پیش از آشکار شدن علائم بالینی تومور به دام اندازد.[4][5]
فراتر از روشهای تشخیصی سنتی
دستیابی به آزمایش خونی مطمئن برای شناسایی زودهنگام سرطان، در دهه گذشته یکی از آرمانهای اصلی متخصصان انکولوژی بوده است. هدف پزشکان این است که از طریق خونگیریهای ساده و بدون نیاز به نمونهبرداریهای دردناک بافتی، بدخیمیها را در مراحل اولیه تشخیص دهند، مسیر درمان را هدایت کنند و بازگشت بیماری را به موقع پیشبینی نمایند.[4]
با وجود این، نمونهبرداریهای مایع معمول اغلب در جمعیت عمومی کارایی کافی ندارند؛ زیرا تومورها در مراحل اولیه، مقدار بسیار ناچیزی از دیانای جهشیافته را وارد جریان خون میکنند. به همین دلیل آزمایشهایی که صرفاً بر تغییرات ژنتیکی تکیه دارند، اغلب به نتایج منفی کاذب منجر شده و در حساسترین زمان ممکن، بیماری را از قلم میاندازند.[4][5]
ماموگرافی نیز به عنوان استاندارد طلایی کنونی برای تشخیص زودهنگام، کاستیهای مشخصی دارد. این تصویربرداری معمولاً در تشخیص تومورهای ریز ناتوان است، بهویژه در زنانی که بافت پستان متراکمی دارند؛ علاوه بر این، اطلاعات مولکولی لازم را برای سنجش میزان تهاجمی بودن تومور و انتخاب بهترین مسیر درمانی ارائه نمیدهد.[5]
نقشهبرداری از اپیژنوم
تیم پژوهشی برای غلبه بر این موانع تشخیصی، توجه خود را به ساختار پیچیده اپیژنتیک تومورهای پستان معطوف کرد. در حالی که جهشهای ژنتیکی ساختار دستورالعملهای سلولی را به هم میریزند، تغییرات اپیژنتیک میزان و چگونگی استفاده سلول از این توالیهای ژنتیکی را دگرگون میکنند.[4]
دانشمندان در این طرح نوکلئوزومها را بررسی کردند؛ ذرات میکروسکوپی از ساختار ترکیبی پروتئین و دیانای که پس از مرگ سلولها وارد جریان خون میشوند. پژوهشگران با بهرهگیری از میکروسکوپهای تکمولکولی و نشانگرهای فلورسنت، موفق شدند دهها برچسب اپیژنتیک متمایز را در گردش خون مبتلایان به سرطان شناسایی کنند.[2][5]
ثبت این الگوهای ناپایدار مولکولی به یک پروتکل بالینی بسیار منسجم نیاز داشت؛ زیرا برچسبهای اپیژنتیک بلافاصله پس از برداشت بافت، به سرعت شروع به تجزیه میکنند. به همین خاطر، محققان با همکاری جراحان مرکز پزشکی کاپلان در رخووت، سامانهای سریع برای دریافت نمونهها طراحی کردند.[4]
جراحان به محض آغاز عمل برداشتن تومور، آزمایشگاه را مطلع میکردند. نمونههای برداشتهشده برای پردازش در همان روز، بلافاصله روی یخ منتقل میشدند؛ امری که به پژوهشگران اجازه داد مجموعهای جامع و مرجع از ساختار سالم اپیژنتیک را مستقیماً از تومورهای اولیه پستان انسانی ثبت کنند.[4]
اعتبارسنجی با هوش مصنوعی
تیم تحقیق پس از ایجاد این پایگاه مرجع اپیژنتیک، مدلهای هوش مصنوعی را برای شناسایی الگوهای مولکولی اختصاصی بدخیمی آموزش داد. در مرحله نخست اعتبارسنجی، نمونههای خون ۷۷ بیمار مبتلا به سرطان پستان که دستکم پنج سال در مایو کلینیک ایالت فلوریدا تحت پیگیری بودند، مورد استفاده قرار گرفت.[2][5]
پژوهشگران این نمونهها را با خون ۳۰ زن سالم مقایسه کردند. الگوریتمهای یادگیری ماشین توانستند با دقت ۹۵ درصدی، تفاوت میان این دو گروه را تشخیص دهند و بیمارانی را که سرطان آنها در مراحل اولیه و محدود به بافت پستان بود، به درستی تفکیک کنند.[2][5]
برای اطمینان از عملکرد الگوریتم در شرایط بالینی متنوع، آزمایشهای تکمیلی روی ۱۸۸ نمونه دیگر از بیماران مراکز پزشکی شِبا و کاپلان انجام شد. این مدلها کارایی پایدار و بالایی را در شناسایی انواع مختلف سرطان پستان و در بافتهایی با تراکمهای گوناگون به ثبت رساندند.[5]
شیوه مبتنی بر هوش مصنوعی بهویژه در تشخیص تومورهای کوچکتر از دو سانتیمتر کارآمدی چشمگیری نشان داد. تشخیص این ضایعات در آغاز شکلگیری نقشی حیاتی در بالا بردن شانس بهبودی کامل دارد؛ زیرا سرطان پستان موضعی تا زمانی که به غدد لنفاوی مجاور یا سایر اندامها دستاندازی نکرده باشد، درمانپذیری بالایی دارد.[2][5]
پیشبینی احتمال عود سرطان
این آزمایش خون افزون بر تشخیص زودهنگام، قابلیت منحصربهفردی نیز در پیشبینی رفتار تومور پس از درمان از خود نشان داد. محققان دستههای کوچکی از سلولهای بسیار تهاجمی را در تومورهایی یافتند که در آسیبشناسیهای سنتی، کمخطر و تقریباً بیضرر طبقهبندی شده بودند.[2][5]
این گروههای سلولی مقاوم معمولاً از مراحل اولیه شیمیدرمانی یا پرتودرمانی جان سالم به در میبرند و در نهایت عامل بازگشت بیماری میشوند. آزمایش با سنجش کمّی امضای اپیژنتیک این سلولهای مهاجم در جریان خون، معیاری مستقیم برای برآورد خطر عود بیماری در اختیار پزشکان میگذارد.[4][5]
پروفسور گای رون از دانشگاه عبری اورشلیم در این باره گفت: «با بهرهگیری از این امضا و سایر نشانگرهای اپیژنتیک، توانستیم با دقت ۸۱ درصد میان بیمارانی که سرطان آنها در دوره پیگیری عود کرد و آنهایی که بازگشت بیماری نداشتند، تمایز قائل شویم.» این یافته معیاری راهبردی برای ارزیابی روند بلندمدت سلامت بیماران به شمار میآید.[2][5]
نمونهبرداری مایع در مواردی توانست احتمال بالای بازگشت بیماری را در بیمارانی شناسایی کند که معیارهای مرسوم بالینی آنها را در دسته کمخطر قرار داده بودند. این قدرت پیشبینی بسیار فراتر از نمونهبرداریهای معمول بافتی است؛ شیوههایی که اغلب تنوع کامل مولکولی تومور را نشان نمیدهند.[2][4]
تأثیرات بالینی و درمانی
توانایی دستهبندی دقیق خطر بازگشت بیماری پیامدهای گستردهای برای درمان فردمحور در سرطان دارد. در حال حاضر، بسیاری از مبتلایان به سرطان پستان برای پیشگیری از عود احتمالی، تحت شیمیدرمانیهای کمکی شدید قرار میگیرند و عوارض سنگینی را برای فایدهای که شاید اصولاً به آن نیازی نداشته باشند، تحمل میکنند.[1][5]
در نقطه مقابل، برخی بیماران که بر اساس شیوههای سنتی کمخطر شناخته میشوند، از درمانهای فشرده معاف شده و سالها بعد با بازگشت ناگهانی و دشوار بیماری غافلگیر میشوند. آزمایش خون اپیژنتیک به متخصصان کمک میکند شدت درمان را متناسب با رفتار واقعی مولکولهای تومور در هر فرد تنظیم نمایند.[2][5]
ویژگی غیرتهاجمی این آزمایش پایش مداوم بیمار در کل روند درمان را نیز تسهیل میکند. آزمایشهای دورهای خون میتوانند نشان دهند که آیا درمان انتخابی در نابودی سلولهای تهاجمی اثربخش بوده است یا خیر؛ موضوعی که به پزشکان فرصت میدهد در صورت بروز مقاومت دارویی، بیدرنگ داروها را تغییر دهند.[1][4]
علاوه بر این، شناسایی این سلولهای فرعی تهاجمی پنجرههای تازهای برای توسعه داروهای جدید باز میکند. تیم پژوهش در حال حاضر روی درمانهای هدفمندی تحقیق میکند که انعطافپذیری اپیژنتیک سلولهای سرطانی را از کار انداخته و مانع از تطابق و بقای آنها میشود.[4]
گامهای بعدی برای توسعه فناوری
با وجود این نتایج امیدبخش، این شیوه نمونهبرداری مایع هنوز در مرحله آزمایشی قرار دارد. این فناوری پیش از ورود به پروتکلهای بالینی معمول و دریافت تاییدیههای رسمی، باید در کارآزماییهای بالینی آیندهنگر و گستردهتری با حضور جوامع متنوعتر در سطح جهان ارزیابی شود.[1][4]
تیم پژوهشی به سرپرستی پروفسور افرات شما در مؤسسه وایزمن قصد دارد این روش ارزیابی اپیژنتیک را به دیگر بیماریهای سرطانی تعمیم دهد. سازوکار زیربنایی ردیابی تغییرات نوکلئوزومی از نظر تئوری میتواند در تشخیص زودهنگام سرطانهای ریه، روده بزرگ یا پانکراس نیز به کار آید.[2][5]
همهگیر شدن این فناوری نیازمند استانداردسازی روشهای میکروسکوپی تکمولکولی و تسریع پردازش تحلیلی هوش مصنوعی است. آزمایشگاههای تشخیصی تجاری باید سامانههای پردازش سریع را پیاده کنند تا نشانگرهای حساس اپیژنتیک در حین بررسی از بین نروند.[4]
چنانچه این موانع فنی برطرف شوند، این آزمایش خون اپیژنتیک چشمانداز غربالگری سرطان را متحول خواهد کرد. مهار بموقع بیماری در آسیبپذیرترین مرحله، همچنان مؤثرترین راهبرد برای کاستن از مرگومیر ناشی از سرطان پستان در سطح جهان است.[1][2]
چنانچه این موانع فنی برطرف شوند، این آزمایش خون اپیژنتیک چشمانداز غربالگری سرطان را متحول خواهد کرد.
مزایای اقتصادی و مراقبتی برای بیماران
کاستن از وابستگی به نمونهبرداریهای جراحی، هزینههای نظام سلامت را تا حد چشمگیری پایین آورده و بیماران را از روندهای پردرد و اضطرابآور نجات میدهد؛ چرا که یک آزمایش ساده خون میتواند در هر درمانگاه محلی انجام شود و نیازی به تجهیزات تصویربرداری تخصصی یا اتاقهای جراحی ندارد.[4][5]
این سهولت دسترسی بیش از همه برای ساکنان مناطق روستایی و کمبرخوردار حیاتی است؛ افرادی که در حال حاضر ناچارند برای غربالگریهای پیشرفته مسافتهای طولانی را طی کنند. همگانی شدن ابزارهای دقیق تشخیصی تضمین میکند که تشخیص بهموقع و نجاتبخش، در انحصار مراکز بزرگ پزشکی شهری باقی نماند.[4]
نکات کلیدی
- نمونهبرداری مایع با تحلیل نشانگرهای اپیژنتیک در خون، مراحل اولیه سرطان پستان را با دقت ۹۵ درصد شناسایی میکند.
- این آزمایش مبتنی بر هوش مصنوعی، احتمال بازگشت بیماری را نیز با ضریب موفقیت ۸۱ درصد پیشبینی میکند.
- این روش برخلاف نمونهبرداریهای مایع مرسوم که به جهشهای ژنتیکی نادر وابستهاند، تغییرات شیمیایی روی نوکلئوزومهای در گردش خون را بررسی میکند.
- این ابزار تشخیصی غیرتهاجمی به متخصصان سرطان کمک میکند درمانها را شخصیسازی کرده و بیماران واقعاً کمخطر را از شیمیدرمانی غیرضروری معاف سازند.
آنچه نمیدانیم
- هنوز مشخص نیست این آزمایش خون اپیژنتیک در جوامع جمعیتی گوناگون در سراسر جهان چه عملکردی خواهد داشت، زیرا ارزیابی اولیه عمدتاً بر گروههای بالینی خاصی متمرکز بوده است.
- زمانبندی دقیق برای اخذ مجوزهای قانونی و عرضه تجاری این آزمایش هنوز تعیین نشده است.
- پژوهشگران هنوز به قطعیت نرسیدهاند که آیا پروتکل پردازش سریع نمونهها قابلیت پیادهسازی مطمئن در آزمایشگاههای تشخیصی تجاری و استاندارد را دارد یا خیر.
روند رویداد
دهه ۲۰۱۰
ظهور نمونهبرداریهای مایع به عنوان ابزاری نویدبخش در حوزه سرطان، عمدتاً با تمرکز بر شناسایی جهشهای ژنتیکی در مراحل پیشرفته بیماری.
۲۰۲۲
آشکار شدن محدودیتهای نمونهبرداری مایع مبتنی بر جهش ژنتیکی برای تشخیص تومورها در مراحل اولیه.
۲۰۲۵
ایجاد پروتکل بالینی ویژه و سریع توسط پژوهشگران برای استخراج امضاهای دستنخورده اپیژنتیک از تومورهای اولیه پستان.
نوامبر ۲۰۲۶
انتشار نتایج موفقیتآمیز پژوهشگران مؤسسه وایزمن و دانشگاه عبری با ثبت دقت ۹۵ درصدی در نشریه نیچر.
- متخصصان بالینی انکولوژی
- تمرکز بر توانایی آزمایش در طبقهبندی خطر عود بیماری و تنظیم دقیقتر برنامههای شیمیدرمانی.
- پژوهشگران اپیژنتیک
- تأکید بر دستاورد فنی در ردیابی نوکلئوزومها به جای اکتفا به جهشهای ژنتیکی.
- حامیان سلامت همگانی
- برجسته ساختن ظرفیت آزمایش خون در گسترش عادلانه غربالگری زودهنگام سرطان در سراسر جهان.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- شرکتهای بیمه درمانی
- پزشکان و مراکز درمانی مناطق روستایی
منابع
[1]Natureپژوهشگران اپیژنتیکEpigenetic heterogeneity in breast tumours informs diagnosis and prognosis
مطالعه در Nature →
[2]The Times of Israelمتخصصان بالینی انکولوژیIsraeli blood test detects early breast cancer with 95% accuracy
مطالعه در The Times of Israel →
[3]EurekAlert!حامیان سلامت همگانیNew blood test detects early breast cancer and predicts its recurrence
مطالعه در EurekAlert! →
[4]Bioengineer.orgپژوهشگران اپیژنتیکEpigenetic Blood Test Detects Early Breast Cancer and Recurrence Risk
مطالعه در Bioengineer.org →
[5]United with Israelمتخصصان بالینی انکولوژیIsraeli Blood Test Detects Early Breast Cancer With 95% Accuracy
مطالعه در United with Israel →
بیشتر در سلامت
مشاهده همه →علوم بالینی
راهنمای جامع پژوهشهای پزشکی و علوم بالینی: از آزمایشگاه تا بستر بیمار
15 منبع
فارماکوژنومیک
پژوهش ژنتیکی گسترده نشان داد: تفاوتهای سوختوساز دارویی در بدن همه انسانها وجود دارد
4 منبع
سرطان تخمدان
شناسایی زودهنگام ضایعات پیشسرطانی تخمدان با یک نشانگر زیستی جدید در خون
4 منبع
درمان تجربی با امآرانای؛ امیدی تازه برای ترمیم قلب پس از سکته
5 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار سلامت با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





