بحران آب فراتر از کشاورزی؛ نیروگاه‌های ایران سالانه ۱۲۵ میلیون مترمکعب آب مصرف می‌کنند

تصمیم‌گیران حوزه‌های آب و انرژی در ایران با معادله‌ای پیچیده روبه‌رو هستند که در آن تخصیص منابع آبی دیگر تنها یک مسئله کشاورزی نیست. بر اساس مباحث مطرح‌شده در دومین نشست «آب و امنیت غذایی» اندیشکده آب مؤسسه اخلاق و اندیشه شهروندی ایرانیان، بحران آب به شکلی گسست‌ناپذیر با تولید برق، فعالیت گلخانه‌ها و تأمین خوراک دام گره خورده است. این درهم‌تنیدگی نشان می‌دهد که هرگونه تصمیم‌گیری در یک بخش، پیامدهای مستقیمی بر بخش‌های دیگر خواهد داشت.[1][3]

محمدعلی فرحناکیان، پژوهشگر ارشد حوزه برق و انرژی، با ارائه آماری قابل تأمل اعلام کرد که نیروگاه‌های تولید برق ایران سالانه حدود ۱۲۵ میلیون مترمکعب آب مصرف می‌کنند. اگرچه این رقم در برابر مصرف کل بیش از ۹۰ میلیارد مترمکعبی آب در کشور سهم کوچکی به نظر می‌رسد، اما تمرکز این مصرف در مناطق خشک و تأثیر آن بر پایداری شبکه برق، اهمیت آن را دوچندان کرده است.[1]

حدود ۸۵ درصد از این آب در نیروگاه‌های حرارتی قدیمی که دارای برج‌های خنک‌کننده تر هستند، مصرف می‌شود. عمر برخی از این تأسیسات به بیش از سه دهه می‌رسد و برای تولید هر کیلووات ساعت برق، بین دو تا سه لیتر آب می‌بلعند. در نقطه مقابل، نیروگاه‌های مجهز به برج خنک‌کننده خشک برای تولید همین میزان برق تنها به ۰.۲ لیتر آب نیاز دارند که نشان‌دهنده شکاف عمیق فناوری در زیرساخت‌های انرژی کشور است.[1]

برای درک بهتر ارزش اقتصادی آب در بخش‌های مختلف، فرحناکیان مقایسه‌ای ملموس ارائه داد: ۵۰۰ لیتر آبی که برای تولید یک کیلوگرم هندوانه مصرف می‌شود، در یک نیروگاه قدیمی می‌تواند نزدیک به ۲۵۰ کیلووات ساعت برق تولید کند. این میزان برق تقریباً معادل مصرف ماهانه یک خانوار با الگوی مصرف متعارف در سال ۱۴۰۵ است. فرحناکیان با اشاره به این آمار تأکید کرد: «باید دید یک مترمکعب آب در هر بخش چه میزان محصول و چه میزان ارزش ایجاد می‌کند.» این رویکرد نشان می‌دهد که در شرایط تنش آبی، تخصیص منابع نباید صرفاً بر اساس رویه‌های گذشته انجام شود.[1]

در بخش کشاورزی، توسعه گلخانه‌ها به عنوان یکی از راهکارهای اصلی کاهش مصرف آب در دو دهه اخیر پیگیری شده است. ابوالقاسم حسن‌پور، پژوهشگر کشاورزی، با اشاره به رسیدن سطح گلخانه‌های کشور به ۲۵ هزار هکتار، تأکید کرد که مصرف آب در این سیستم‌ها به ۷ تا ۱۵ هزار مترمکعب در هکتار کاهش می‌یابد. با این حال، این صرفه‌جویی آبی با افزایش شدید تقاضای انرژی همراه است؛ به‌طوری‌که مصرف برق برخی گلخانه‌ها به بیش از ۵۲ هزار کیلووات ساعت در سال می‌رسد.[1]

چالش دیگر در زنجیره امنیت غذایی، پنهان بودن ردپای آب در تولید محصولات پروتئینی است. علی‌اکبر باغستانی، استادیار پژوهشی اقتصاد کشاورزی، توضیح داد که اگرچه متوسط ردپای آب برای تولید هر کیلوگرم گوشت و مرغ حدود هشت درصد کاهش یافته، اما بین ۷۲ تا ۸۳ درصد از آب مصرفی در این زنجیره مربوط به تولید خوراک دام و طیور است. وابستگی شدید به واردات نهاده‌هایی مانند ذرت و کنجاله سویا، امنیت غذایی کشور را در برابر نوسانات جهانی آسیب‌پذیر کرده است.[1][3]

حل این چالش‌های درهم‌تنیده نیازمند سرمایه‌گذاری‌های کلان و راهکارهای علمی است. برآوردها نشان می‌دهد که تغییر سیستم خنک‌کننده نیروگاه‌های قدیمی از تر به خشک، به بیش از ۱.۵ میلیارد دلار سرمایه نیاز دارد. در همین راستا، پژوهش‌های دانشگاهی مانند مطالعه اخیر محققان دانشگاه شهید چمران اهواز بر روی نیروگاه حرارتی شهید مدحج، نشان داده است که استفاده از روش‌هایی مانند تصفیه آب تخلیه با اسمز معکوس (RO) و بازچرخانی پساب می‌تواند بدون توقف تولید برق، فشار بر منابع آبی را به شکل ملموسی کاهش دهد.[1][2]

تداوم تولید ۱۳۵ میلیون تن محصول کشاورزی در ایران در سال‌های آینده، با دو محدودیت مطلق یعنی آب و انرژی مواجه است. بدون یکپارچه‌سازی سیاست‌های وزارتخانه‌های نیرو و جهاد کشاورزی، هرگونه تلاش برای حل بحران در یک بخش، تنها به انتقال فشار به بخش دیگر منجر خواهد شد. تصمیم‌گیری درباره نحوه تخصیص بودجه‌های میلیاردی برای اصلاح زیرساخت‌ها، گام بعدی است که پایداری شبکه‌های حیاتی کشور را تعیین خواهد کرد.[1][3]