تامین ۳.۲ میلیارد مترمکعب حقابه زیست‌محیطی دریاچه ارومیه در سال آبی گذشته

پایان سال آبی گذشته برای حوضه آبریز دریاچه ارومیه یک رکورد متفاوت را ثبت کرد؛ رکوردی که نشان از تغییر رویکرد در مدیریت منابع آب دارد. با ترکیبی از بارش‌های مناسب و مدیریت زیرساخت‌های انتقال، حجم عظیمی از آب به پیکره این دریاچه هدایت شد.

حجت جباری، مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی، روز دوشنبه اعلام کرد که در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ بیش از ۳.۲ میلیارد مترمکعب حقابه زیست‌محیطی دریاچه ارومیه به طور کامل تامین شده است. این رقم نشان‌دهنده یک جهش قابل‌توجه در تحقق برنامه‌های احیای این اکوسیستم شکننده و بازگشت امید به منطقه است.[1]

علاوه بر پهنه اصلی دریاچه، تالاب‌های اقماری نیز که نقش مهمی در حفظ تنوع زیستی منطقه دارند، از این روند بی‌نصیب نماندند. بر اساس گزارش‌های رسمی، بیش از ۵۰ میلیون مترمکعب آب نیز به این تالاب‌های پیرامونی اختصاص یافته است تا زنجیره حیات در کل حوضه آبریز تقویت شود.[2]

مکانیسم‌های تامین و انتقال آب

تحقق این حجم از حقابه تنها نتیجه نزولات جوی نبوده، بلکه نیازمند یک سیستم هماهنگ برای هدایت روان‌آب‌ها بوده است. بازگشایی مسیرهای انتقال آب به اکوسیستم‌های آبی استان، یکی از حلقه‌های اصلی در این زنجیره زیرساختی به شمار می‌رود که توانست آب را به شکل موثری به بستر دریاچه برساند.

در فصول غیرزراعی، مدیریت برداشت آب با جدیت بیشتری دنبال شد و انسداد سردهنه انهار منتهی به دریاچه در دستور کار قرار گرفت. این اقدام مدیریتی، از انحراف آب به سوی زمین‌های کشاورزی در زمان‌هایی که نیازی به آبیاری نبود، جلوگیری کرد و جریان آب را به سمت پهنه اصلی هدایت نمود.[2]

پیگیری مستمر برای تخصیص این حقابه، به عنوان یکی از مطالبات اصلی در سطح مدیریت کلان استان مطرح بوده است. تشکیل ستاد استانی هماهنگی و مدیریت تالاب‌ها به ریاست استاندار آذربایجان غربی، نشان‌دهنده تغییر رویکرد از مدیریت جزیره‌ای به سوی یک همکاری بین‌بخشی منسجم برای حفظ منابع آبی است.[1]

پایش‌های مستمر و ارزیابی اکولوژیک

با ورود این حجم از آب، نیاز به ارزیابی دقیق تغییرات اکولوژیک دریاچه بیش از پیش احساس می‌شود. به همین منظور، تیم‌های کارشناسی محیط زیست عملیات عمق‌سنجی و نمونه‌برداری را در بیش از ۳۰ نقطه مختلف در بخش‌های شمالی و جنوبی دریاچه ارومیه به انجام رسانده‌اند.[2]

این بررسی‌های میدانی با هدف سنجش دقیق عمق، میزان شوری آب و وضعیت زیست‌توده آرتمیای ارومیانا صورت می‌گیرد. داده‌های به دست آمده از این پایش‌ها، اطلاعات ارزشمندی را برای تحلیل روند تغییرات دریاچه فراهم می‌کند و به تصمیم‌گیران اجازه می‌دهد تا اثربخشی سیاست‌های آبی را به صورت کمی ارزیابی کنند.[1]

حفاظت از این دستاورد آبی، نیازمند کنترل دقیق عوامل تهدیدکننده است. پایش میدانی عرصه‌های تالابی با هدف شناسایی و جلوگیری از تخلفاتی نظیر شکار و صید غیرمجاز، تصرف اراضی حاشیه تالاب‌ها و ورود آلاینده‌های صنعتی و کشاورزی به صورت مستمر و بدون وقفه در حال انجام است.

مشارکت جوامع محلی و کشاورزی پایدار

در این سیستم مدیریت یکپارچه، جوامع محلی نه به عنوان مصرف‌کنندگان صرف، بلکه به عنوان حافظان اصلی اکوسیستم در نظر گرفته شده‌اند. پایش‌های مشارکتی و داوطلبانه با حضور علاقه‌مندان بومی، ظرفیت بالایی را برای شناسایی سریع تهدیدها و تغییرات محیطی در سطح حوضه آبریز ایجاد کرده است.[1]

کاهش فشار بر منابع آب و خاک، مستلزم تغییر در الگوهای سنتی معیشت است. در همین راستا، پروژه‌های بین‌المللی با هدف استقرار کشاورزی پایدار و تنوع‌بخشی به درآمدهای سازگار با شرایط تالاب، در روستاهای پایلوت حوضه آبریز دریاچه ارومیه در حال اجرا و نظارت دقیق هستند.[2]

این رویکرد سیستماتیک تلاش می‌کند تا اقتصاد محلی را از وابستگی مطلق به کشاورزی پرآب‌بر رها سازد. با آموزش کشاورزان و معرفی روش‌های نوین آبیاری، تلاش می‌شود تا تعادلی پایدار میان نیازهای اقتصادی ساکنان منطقه و الزامات زیست‌محیطی دریاچه برقرار گردد تا حقابه در سال‌های آینده نیز تضمین شود.

چشم‌انداز آینده و تاب‌آوری حوضه آبریز

تامین ۳.۲ میلیارد مترمکعب آب در یک سال آبی، اگرچه یک موفقیت بزرگ محسوب می‌شود، اما تنها یک گام در مسیر طولانی احیای کامل دریاچه ارومیه است. این پهنه آبی همچنان در برابر نوسانات اقلیمی و دوره‌های خشکسالی احتمالی در آینده به شدت آسیب‌پذیر و شکننده باقی مانده است.

کارشناسان تاکید دارند که حفظ این شرایط مطلوب، نیازمند تداوم مدیریت محتاطانه و چندسناریویی است. زیرساخت‌های انتقال آب باید به طور مداوم صیانت شوند و هرگونه توسعه جدید در بخش کشاورزی حوضه آبریز، باید با در نظر گرفتن ظرفیت برد اکولوژیک منطقه و محدودیت‌های منابع آبی ارزیابی گردد.

دریاچه ارومیه اکنون به عنوان یک گره حیاتی در شبکه اقلیمی شمال غرب ایران عمل می‌کند. احیای نسبی آن نه تنها از وقوع طوفان‌های نمکی ویرانگر جلوگیری کرده، بلکه به تعدیل دمای منطقه و حفظ رطوبت لازم برای اراضی کشاورزی همجوار نیز کمک شایانی نموده است.

با آغاز سال آبی جدید، نگاه‌ها بار دیگر به سوی آسمان و همچنین تصمیمات مدیریتی دوخته شده است. تجربه سال گذشته نشان داد که در صورت وجود اراده جمعی و هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، حتی در شرایط تغییرات اقلیمی نیز می‌توان حق حیات اکوسیستم‌های ارزشمند را ادا کرد.

هم‌افزایی سازمانی و تثبیت دستاوردها

ستاد استانی هماهنگی و مدیریت تالاب‌ها، با برگزاری جلسات منظم، توانسته است شکاف‌های موجود میان نهادهای مختلف از جمله وزارت نیرو، جهاد کشاورزی و سازمان محیط زیست را پر کند. این هم‌افزایی سازمانی، مانع از اتلاف منابع شده و تخصیص آب را از یک وعده روی کاغذ به جریانی واقعی در بستر رودخانه‌ها تبدیل کرده است.[1]

از سوی دیگر، احیای تالاب‌های اقماری با تزریق ۵۰ میلیون مترمکعب آب، شبکه‌ای از زیستگاه‌های پشتیبان را برای پرندگان مهاجر و گونه‌های بومی فراهم آورده است. این تالاب‌ها به عنوان فیلترهای طبیعی عمل کرده و کیفیت آب ورودی به پهنه اصلی دریاچه را نیز تا حد زیادی بهبود می‌بخشند.[2]

موفقیت در تامین حقابه دریاچه ارومیه، اکنون می‌تواند به عنوان یک الگوی موفق برای مدیریت بحران‌های آبی در سایر نقاط کشور مورد توجه قرار گیرد. این تجربه ثابت می‌کند که رویکردهای مبتنی بر طبیعت و مشارکت مردمی، بسیار کارآمدتر از راهکارهای صرفا سازه‌ای و مهندسی عمل می‌کنند.

تضمین پایداری این دستاورد در سال‌های آینده، در گرو نهادینه‌سازی قوانین سخت‌گیرانه‌تر برای جلوگیری از حفر چاه‌های غیرمجاز و برداشت‌های بی‌رویه از آبخوان‌های زیرزمینی است. تنها با یک نگاه جامع و سیستماتیک به کل چرخه آب در حوضه آبریز، می‌توان بقای طولانی‌مدت نگین فیروزه‌ای ایران را تضمین کرد.