چرا مقالات علمی ابطال‌شده حذف نمی‌شوند و فقط مهر می‌خورند؟

وقتی مشخص می‌شود در یک مقاله علمی داده‌سازی یا خطای فاحشی رخ داده است، آن سند از اینترنت پاک نمی‌شود؛ در عوض، ناشران نسخه اصلی را درست در جای خود نگه می‌دارند، اما مهری واضح و برجسته با عبارت «RETRACTED» (ابطال‌شده) روی تک‌تک صفحات آن درج می‌کنند.[6]

این رویکرد که در نگاه اول غیرمنطقی به نظر می‌رسد، برای حفاظت از پیشینه مکتوب تاریخ علم الزامی است؛ اگر مقاله‌ای معیوب ناگهان ناپدید شود، صدها پژوهش بعدی که به آن استناد کرده‌اند به بن‌بست می‌رسند و پژوهشگران بعدی نمی‌توانند دلیل بی‌اعتباری فرضیه اولیه را ارزیابی کنند.[2]

معماری نشر دانشگاهی بر اصل ماندگاری قطعی بنا شده است. شناسه شیء دیجیتال (DOI) یا همان کدهای ترکیبی اختصاصی که به مقالات تعلق می‌گیرد، طوری طراحی شده که تا ابد به یک سند واحد و معین اشاره کند.[5]

ثبت DOI جدید برای متنی که قبلاً شناسه داشته بر خلاف قوانین عضویت در پایگاه کراس‌رف (Crossref)، یعنی مرجع اصلی ثبت آثار علمی است؛ بنابراین ناشر پس از ثبت DOI موظف است صفحه مقاله را در دسترس نگه دارد، حتی اگر اعتبار علمی آن به‌طور کامل زیر سؤال رفته باشد.[5]

کمیته اخلاق نشر (COPE) این روش را در قالب دستورالعمل‌های بین‌المللی استانداردسازی کرده است. این نهاد تصریح می‌کند هدف از ابطال مقاله تصحیح پیشینه پژوهشی است نه تنبیه نویسنده، و دسترسی مخاطبان به متن اولیه باید برقرار بماند.[1]

طبق این قوانین، نشریه ملزم است بیانیه ابطال مستقلی صادر کند و علت دقیق پس‌گرفتن مقاله را شرح دهد. این بیانیه به‌صورت دوطرفه به مقاله اصلی لینک می‌شود تا هرکس به پژوهش دسترسی پیدا کرد، فوراً اطلاعیه اصلاحی را ببیند.[1]

این شیوه به یک استاندارد رایج در خط‌مشی نگارشی هزاران نشریه دانشگاهی تبدیل شده است که دامنه اقدامات اصلاحی را دقیقاً مشخص می‌کنند.[1]

در خط‌مشی نشریه «تحقیقات و تحلیل‌های حقوقی» (Legal Research & Analysis) آمده است: «ابطال مقاله زمانی انجام می‌شود که به دلیل ایرادات جدی، نتایج یا نتیجه‌گیری پژوهش دیگر قابل اتکا نباشد. این ابطال بر نسخه نهایی سند اعمال می‌شود».[1]

ابعاد و حجم اصلاحات علمی

طی دو دهه اخیر، با بهبود ابزارهای راستی‌آزمایی و دقیق‌تر شدن نظارت‌ها، حجم مقالات پس‌گرفته‌شده جهش چشمگیری داشته است؛ تا جایی که تنها در سال ۲۰۲۳ بیش از ۱۰ هزار مقاله در سطح مجلات علمی باطل شد که یک رکورد سالانه محسوب می‌شود.[2]

گستردگی اکوسیستم علم باعث می‌شود حتی درصدی اندک از خطا، به عددی بسیار بزرگ از مقالات معیوب ختم شود. با ورود سالانه میلیون‌ها مقاله به مخازن علمی، شناسایی، بررسی و نشاندار کردن تخلفات اکنون به یک صنعت و بستر مجزا تبدیل شده است.[6]

تحلیل علم‌سنجی جامعی روی ۴۶٬۰۸۷ مقاله ابطال‌شده در ۱۰ ناشر بزرگ نشان داد که رویکرد مجلات در مواجهه با تخلفات بسیار متفاوت است؛ نرخ نرمال‌شده ابطال تا صد برابر تفاوت دارد، به‌طوری که از ۳٫۹۷ مورد در هر ۱۰ هزار مقاله در الزویر (Elsevier) آغاز شده و تا ۳۲۰٫۰۲ مورد در هینداوی (Hindawi) می‌رسد.[2]

پایگاه «ریترکشن واچ» (Retraction Watch) که در سپتامبر ۲۰۲۳ توسط کراس‌رف خریداری شد، اکنون بزرگ‌ترین مخزن دسترسی‌آزاد این اصلاحیه‌هاست و ده‌ها هزار داده را در خود جای داده تا تصویر دقیقی از چرایی خطاها و نحوه تصحیح علم ارائه دهد.[5]

ایراد در داده‌ها و کلاهبرداری آشکار، اصلی‌ترین عوامل ابطال مقالات هستند. بررسی ۵۰ ساله مقالات باطل‌شده در حوزه پزشکی نشان می‌دهد مشکلات داده‌ای عامل ۳۱٫۴۷ درصد موارد بوده و کلاهبرداری علمی و دستکاری در داوری همتا هرکدام حدود ۱۱ درصد از سهم را به خود اختصاص داده‌اند.[2]

با وجود افزایش آمارها، مقالات ابطالی هنوز سهم کوچکی از کل میلیون‌ها اثر منتشرشده سالانه را تشکیل می‌دهند؛ اما اثر مخرب آن‌ها فراتر از عددشان است، زیرا یافته‌های مخدوش پیش از کشف، سال‌ها در اسناد سیاست‌گذاری، دستورالعمل‌های درمانی و پژوهش‌های بعدی نفوذ می‌کنند.[2]

تبعات این تأخیرها به‌ویژه در علوم زیست‌پزشکی جبران‌ناپذیر است؛ جایی که فرضیه‌های نادرست می‌توانند پروتکل‌های کارآزمایی بالینی و روند درمان بیماران را منحرف کنند یا میلیون‌ها دلار بودجه پژوهشی را به بیراهه ببرند.[6]

معضل استناد پس از ابطال

حفظ مقالات ابطال‌شده به‌صورت آنلاین اگرچه شفافیت ایجاد می‌کند، اما به یک پاشنه آشیل در اکوسیستم علمی نیز بدل می‌شود؛ مطالعات تجربی متعددی نشان داده‌اند که مقالات مخدوش حتی سال‌ها پس از ابطال رسمی توسط ناشر، همچنان از پژوهشگران استناد دریافت می‌کنند.[4]

یک بررسی موردی روی ۹۸۷ مقاله ابطال‌شده در سال ۲۰۱۴ نشان داد که بخش عمده استنادهای بعدی با این متون مانند یک پژوهش معتبر رفتار کرده‌اند؛ پژوهشگران به نتایج فاقد اعتبار ارجاع داده و کار خود را با آن توجیه کرده‌اند، بی‌آنکه اطلاعیه ابطال را دیده باشند.[4]

پژوهشگران آن مطالعه نوشتند: «نتایج ما نشان می‌دهد اکثر استنادها به مقالات ابطال‌شده مثبت هستند، آن هم در شرایطی که اطلاعیه ابطال روی سایت ناشر کاملاً شفاف درج شده است. این استنادهای مثبت حتی در مورد مقالاتی که به دلیل تخلف اخلاقی، داده‌سازی و گزارش کذب باطل شده‌اند نیز دیده می‌شود».[4]

تداوم این ارجاعات ناشی از نقص در شیوه خوانش و استفاده از ادبیات علمی است؛ بسیاری از محققان فایل‌های PDF را در نرم‌افزارهای مدیریت منابع ذخیره می‌کنند و ماه‌ها یا سال‌ها بعد، اصلاً صفحه وب ناشر را باز نمی‌کنند تا مهر ابطال جدید را ببینند.[6]

حجم سرسام‌آور داده‌هایی که یک پژوهشگر امروزی باید مرور کند نیز بحران را عمیق‌تر کرده است؛ وقتی نویسنده‌ای در یک مرور پیشینه به ده‌ها مقاله ارجاع می‌دهد، به‌ندرت وضعیت به‌روزبودن تک‌تک متونی را که دوران تحصیل خوانده مجدداً بازبینی می‌کند.[6]

علاوه بر این، پایگاه‌های داده واسطه و تجمیع‌کننده‌ها در به‌روزرسانی رکوردهای خود کند هستند؛ اگر دانشمندی مقاله‌ای را از طریق یک موتور جستجوی متفرقه بیابد نه سایت نشریه، برچسب ابطال ممکن است در متادیتای دریافتی اصلاً وجود نداشته باشد.[5]

تفاوت رویکرد در انواع تخلفات

سرعت ابطال یک مقاله و میزان بقای آن در ادبیات علمی تا حد زیادی به نوع تخلف بستگی دارد؛ ارزیابی ۴۶۰ مقاله ژنتیک ابطال‌شده میان سال‌های ۱۹۷۰ تا ۲۰۱۶ شکاف عمیقی میان پرونده‌های سرقت علمی و داده‌سازی را آشکار ساخت.[3]

ناشران در رهگیری متن‌های دزدی بسیار سریع عمل می‌کنند؛ میانه زمان ابطال برای یک مقاله سرقت علمی در ژنتیک تنها ۱٫۳ سال بود، زیرا نرم‌افزارهای کشف مشابهت متنی کار را در مرحله داوری آسان کرده‌اند.[3]

برعکس، اثبات جعل یا تحریف داده روندی فرسایشی و دستی است؛ میانه زمان ابطال برای مقالات داده‌سازی‌شده حوزه ژنتیک به ۴٫۸ سال کشیده شد که فرصت کافی به این مقالات داد تا هزاران استناد جعلی در کارنامه علم ثبت کنند.[3]

با این حال، جریمه حاصل از استناددهی به این دو تخلف روندی معکوس دارد؛ با اینکه مقالات دارای سرقت علمی خیلی سریع باطل می‌شوند، ۴۲ درصد از کل استنادهای خود را پس از ابطال دریافت می‌کنند، در حالی که این شاخص برای مقالات داده‌سازی‌شده به ۲۱٫۵ درصد افت می‌کند.[3]

این ارتباط معکوس بیانگر یک رفتار عمل‌گرایانه، هرچند از نظر اخلاقی خاکستری، در میان جامعه علمی است؛ مقالات سرقت‌شده معمولاً دارای داده‌های معتبر تجربی هستند که فقط از دستاورد فرد دیگری کپی شده‌اند، اما داده‌های جعلی کلاً بی‌ارزش‌اند و در آزمایش‌های دیگر تکرار نمی‌شوند.[6]

در نتیجه محققانی که به اصل داده‌ها نیاز دارند، ممکن است به مقاله‌ای که سرقت علمی دارد رجوع کنند زیرا مکانیسم‌های زیستی یا شیمیایی شرح‌داده‌شده واقعاً در آزمایشگاه کار می‌کند، در حالی که یک مقاله با داده ساختگی به مرور زمان در آزمون‌های آزمایشگاهی شکست می‌خورد و جریان استناددهی به آن خشک می‌شود.[6]

خودکارسازی نظارت بر پیشینه علمی

برای غلبه بر این پدیده استنادهای سرگردان، صنعت نشر بیش از گذشته به ابزارهای متادیتای خودکار تکیه می‌کند؛ سرویس کراس‌مارک (Crossmark) که زیر نظر کراس‌رف اداره می‌شود، دکمه‌ای استاندارد درون پی‌دی‌اف قرار می‌دهد که با یک کلیک وضعیت لحظه‌ای سند را از پایگاه مرکزی استعلام می‌گیرد.[5]

وقتی محقق روی دکمه کراس‌مارک در داخل یک فایل کلیک می‌کند، سامانه بلافاصله چک می‌کند که آیا برای این مقاله اصلاحیه، ابطال یا «ابراز نگرانی» صادر شده است یا خیر؛ فرآیندی که مانع تکیه بر اطلاعات ایستا در حافظه رایانه‌ها می‌شود.[5]

اتصال پایگاه ریترکشن واچ به رابط برنامه‌نویسی نرم‌افزاری (API) کراس‌رف، این شبکه ایمنی را قوی‌تر کرده است؛ اکنون دانشگاه‌ها و نرم‌افزارهای مدیریت منابع می‌توانند فهرست منابع یک پژوهش را ظرف چند میلی‌ثانیه با لیست مقالات ابطالی چک کنند.[5]

در اسناد فنی این سامانه آمده است: «این قابلیت به این معناست که بخش پژوهش یک مرکز دانشگاهی می‌تواند وضعیت ابطال را بر اساس DOI و به‌طور کاملاً برنامه‌ریزی‌شده کنترل کند، بی‌آنکه نیازی به ردیابی چشمی اطلاعیه ناشر باشد»؛ سازوکاری که بار اعتبارسنجی را از دوش انسان به ماشین منتقل می‌کند.[5]

با وجود این تحولات فناورانه، بنیاد فکری انتشارات علمی ثابت مانده است؛ ثبت تاریخچه علم درست شبیه یک دفتر کل حسابداری تغییرناپذیر است که هم بزرگ‌ترین کشفیات ما و هم شرم‌آورترین خطاهایمان را حفظ می‌کند.[6]

پاک‌کردن مقاله‌ای که باطل شده، بازنویسی تاریخ و ایجاد توهمی از پیشرفت بی‌نقص است، در حالی که اسناد مورد نیاز برای شناخت مسیر اشتباه را از بین می‌برد؛ با زدن مهر ابطال به جای حذف کردن، جامعه علمی یاد می‌گیرد تا با خطاهای خود در روشنایی کامل روبه‌رو شود.[6]