محققان ایرانی به دانش‌فنی تولید واکسن‌های آبزیان دست یافتند؛ گامی به سوی خودکفایی

صنعت آبزی‌پروری ایران سال‌هاست که در یک دوگانه پرهزینه گرفتار است: از یک سو، مزارع پرورش ماهی برای جلوگیری از تلفات گسترده به واکسیناسیون مداوم وابسته‌اند و از سوی دیگر، واردات این واکسن‌های خارجی با چالش‌های ارزی و نوسانات تحریمی همراه بوده است. در حالی که برخی فعالان صنعت شیلات واردات را تنها راه تضمین سلامت مزارع می‌دانستند، پژوهشگران داخلی بر این باور بودند که توسعه دانش بومی می‌تواند این زنجیره وابستگی را قطع کند. اکنون، محققان سازمان جهاد دانشگاهی تهران با دستیابی به دانش فنی تولید واکسن‌های ماهیان دریایی، کفه ترازو را به نفع تولید داخلی سنگین کرده‌اند.[1]

دستاورد جدید این محققان شامل بومی‌سازی دانش تولید واکسن علیه دو بیماری شایع و مخرب «استرپتوکوکوزیس» و «ویبریوزیس» در ماهی سی‌باس است. ماهی سی‌باس یکی از گونه‌های استراتژیک در توسعه پرورش ماهی در قفس در آب‌های جنوب کشور به شمار می‌رود و ایمن‌سازی آن نقش حیاتی در سودآوری این مزارع دارد. با نهایی شدن این تحقیقات، اکنون اخذ مجوز تولید انبوه در دستور کار گروه پژوهشی فرآورده‌های بیولوژیک دامی سازمان جهاد دانشگاهی قرار گرفته است تا محصول نهایی به سرعت در دسترس پرورش‌دهندگان قرار گیرد.[1][2]

پژوهشگران جهاد دانشگاهی از سال ۱۳۹۶ تمرکز خود را بر روی واکسن‌های ماهیان دریایی آغاز کردند. این تیم به جای تکیه صرف بر مطالعات آزمایشگاهی، با برقراری ارتباط مستقیم با مزارع پرورش ماهی در قفس در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان، اقدام به نمونه‌گیری‌های دقیق باکتریایی از محیط واقعی کردند. این رویکرد میدانی باعث شد تا نمونه‌های اولیه واکسن تولید شده، تطابق بالایی با سویه‌های بیماری‌زای بومی داشته باشند و در آزمایش‌های سطح مزرعه با موفقیت عمل کنند.[1][2]

سابقه این گروه نشان می‌دهد که تبدیل دانش به محصول تجاری در این نهاد یک فرآیند اثبات‌شده است. تحقیقات پایه‌ای روی واکسن‌های آبزیان در جهاد دانشگاهی تهران از سال ۱۳۸۴ آغاز شد. پس از نزدیک به ۹ سال تلاش مداوم، این گروه در سال ۱۳۹۳ موفق شد نخستین مجوز تولید واکسن بومی خود را برای مقابله با بیماری استرپتوکوکوزیس از سازمان دامپزشکی کشور دریافت کند. این نقطه عطفی بود که نشان داد تولید داخلی واکسن‌های دامپزشکی با کیفیت رقابتی کاملاً امکان‌پذیر است.[1][2]

موفقیت‌های این تیم به همین جا ختم نشد. در سال ۱۳۹۶، دومین مجوز رسمی برای تولید واکسن ماهی علیه بیماری «یرسینیوزیس» صادر شد. ورود این واکسن‌ها به مزارع پرورش ماهی کشور از همان سال‌های ابتدایی دهه نود، تجربیات بسیار مفیدی را در زمینه پروتکل‌های واکسیناسیون آبزیان برای تیم فنی جهاد دانشگاهی به همراه داشت. این تجربیات میدانی، پایه و اساس ورود آن‌ها به حوزه پیچیده‌تر ماهیان دریایی را شکل داد.[1][2]

برای تجاری‌سازی این دستاوردها، از سال ۱۳۹۴ تولید واکسن به صورت مشترک با یک شرکت دانش‌بنیان آغاز شد. در این مدل همکاری، پشتیبانی فنی و علمی بر عهده گروه پژوهشی جهاد دانشگاهی بود و فرآیند تولید انبوه و عرضه به بازار توسط مجموعه دانش‌بنیان انجام می‌گرفت. این هم‌افزایی باعث شد تا واکسن‌های تولیدی به سرعت جایگاه خود را در بازار پیدا کرده و اعتماد پرورش‌دهندگان قزل‌آلا را جلب کنند.[1][2]

تأمین واکسن همواره یکی از گلوگاه‌های پرهزینه در صنعت شیلات بوده است. واردات واکسن‌های خارجی نه تنها نیازمند تخصیص مقادیر قابل توجهی ارز است، بلکه به دلیل تحریم‌ها و مشکلات زنجیره تامین، گاهی با تاخیر به دست مصرف‌کننده می‌رسد که می‌تواند به قیمت نابودی کل محصول یک مزرعه تمام شود. تولید داخلی این واکسن‌ها، قیمت تمام‌شده را برای پرورش‌دهنده به شدت کاهش داده و دسترسی پایدار به این نهاده استراتژیک را تضمین می‌کند.[2]

با دستیابی به دانش فنی تولید واکسن‌های سی‌باس، ایران اکنون در آستانه یک جهش بزرگ در صنعت پرورش ماهی در قفس قرار دارد. گام بعدی، تسریع در فرآیند صدور مجوزهای تولید انبوه از سوی سازمان دامپزشکی و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان برای راه‌اندازی خطوط تولید صنعتی است. اگر این مسیر با موفقیت طی شود، وابستگی کشور به واردات واکسن‌های آبزیان به طور کامل قطع شده و حتی چشم‌انداز صادرات این محصولات به کشورهای منطقه نیز دور از ذهن نخواهد بود.[1]