چرا نهادهای مدنی قوی مهم‌تر از رهبران کاریزماتیک هستند؟

تصور کنید در مجتمعی مسکونی زندگی می‌کنید که تمام امور آن توسط یک مدیر ساختمان کاریزماتیک، دلسوز و مقتدر اداره می‌شود. او به تنهایی مشکلات تاسیسات را حل می‌کند، با همسایگان بدقلق مذاکره می‌کند و نظم را برقرار می‌سازد. این مدل تا زمانی که او حضور دارد بی‌نقص به نظر می‌رسد، اما تنها تفاوت آن با یک مجتمع دارای «هیئت مدیره انتخابی و اساسنامه شفاف» در روزی مشخص می‌شود که این مدیر دلسوز از ساختمان اسباب‌کشی کند. در مدل اول، مجتمع به سرعت دچار فروپاشی و هرج‌ومرج می‌شود، اما در مدل دوم، ساختارها بدون وابستگی به یک فرد به کار خود ادامه می‌دهند.

این دقیقاً همان الگویی است که در مقیاس کلان‌تر، تفاوت میان جوامع متکی به «رهبران کاریزماتیک» و جوامع متکی به «نهادهای مدنی» را رقم می‌زند. در ادبیات سیاسی و اجتماعی، همواره جستجویی تاریخی برای یافتن یک «منجی» یا چهره‌ای تاریخی جریان داشته است که بتواند یک‌تنه بار مشکلات ساختاری را به دوش بکشد.

اما همان‌طور که در تحلیل اخیر وب‌سایت ملیون در تاریخ ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶ مطرح شده است، مسئله امروز پیدا کردن یک قهرمان تازه نیست، بلکه ساختن جامعه‌ای است که دیگر به یک ناجی تنها نیاز نداشته باشد. این تغییر نگرش، هسته اصلی گذار از سیاست شخص‌محور به سیاست نهادمحور را تشکیل می‌دهد.[1]

حمید آصفی در این یادداشت تاکید می‌کند: «مصدق را نمی‌شود از موزه بیرون آورد؛ اما می‌توان مصدق‌پذیری را به امروز برگرداند.» او استدلال می‌کند که جامعه امروز را نمی‌توان با جامعه دهه ۱۳۲۰ و اوایل ۱۳۳۰ خورشیدی مقایسه کرد و تمرکز باید بر روی مطبوعات مستقل، احزاب واقعی، اتحادیه‌های مستقل و انجمن‌های صنفی قرار گیرد.[1]

در مطالعات توسعه سیاسی، مفهوم «جامعه مدنی» به عنوان مهم‌ترین شاخص گذار به دموکراسی پایدار شناخته می‌شود. پژوهش‌های منتشر شده در پرتال جامع علوم انسانی نشان می‌دهند که توسعه سیاسی تنها زمانی محقق می‌شود که نهادهایی مستقل از دولت، توانایی سازماندهی مطالبات شهروندان را داشته باشند.[2]

موریس باربیه، جامعه‌شناس سیاسی، مدرنیته سیاسی را بر اساس جدایی جامعه مدنی از دولت تعریف می‌کند. بر اساس مقاله‌ای در پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (SID)، ظهور عینی و موثر نهادهای مدنی، نشانه اصلی توسعه سیاسی است و بدون این نهادها، حاکمیت قانون در برابر قدرت‌های فردی بی‌دفاع می‌ماند.[4]

این نهادها، از شوراهای محله و اتحادیه‌های مستاجران گرفته تا سندیکاهای کارگری، نقش ضربه‌گیر را میان قدرت مرکزی و شهروندان ایفا می‌کنند. تحقیقات دانشگاه تهران نیز تایید می‌کند که تکثر و رقابت احزاب و نهادهای سیاسی-مدنی، بیشترین تاثیر را بر کارآمدی نظام سیاسی و حل‌وفصل مسالمت‌آمیز تضادهای اجتماعی دارند.[6]

اما چرا رهبران کاریزماتیک به تنهایی کافی نیستند؟ تحقیقات بین‌المللی در حوزه جامعه‌شناسی سیاسی نشان می‌دهد که اتکای بیش از حد به کاریزمای فردی می‌تواند به تضعیف نهادهای دموکراتیک منجر شود. پژوهشی که در پلتفرم ریسرچ‌گیت (ResearchGate) منتشر شده، با بررسی داده‌های ۷۶ دموکراسی در فاصله سال‌های ۱۹۶۰ تا ۲۰۰۹، نشان می‌دهد که حضور رهبران به شدت کاریزماتیک اغلب با افزایش قطبی‌شدن سیاسی و تضعیف پاسخگویی افقی همراه است.[3]

بر اساس بسط نظریه اقتدار فرهمند (کاریزماتیک) ماکس وبر، رهبران فرهمند، حتی با نیت‌های خیر، اغلب تمایل دارند برای تسریع در امور، نهادهای نظارتی و توازن‌بخش را دور بزنند. این پدیده که از آن به عنوان «عقب‌گرد دموکراتیک» یاد می‌شود، زمانی رخ می‌دهد که احزاب سیاسی نقش دروازه‌بانی خود را فدای پیروزی‌های انتخاباتی یک رهبر محبوب می‌کنند.[3]

برای یک شهروند عادی، این مفاهیم انتزاعی در تصمیم‌گیری‌های روزمره و محلی نمود پیدا می‌کند. مقاله‌ای در پایگاه سیویلیکا به بررسی نقش نهادهای مدنی شهری پرداخته و نشان می‌دهد که واگذاری امور به خرد جمعی شهروندان در قالب شوراهای محلی، عملکردی به مراتب بهتر از سیستم‌های متمرکز و فردمحور دارد.[5]

وقتی یک محله با مشکل تغییر کاربری غیرقانونی یا افزایش بی‌رویه اجاره‌بها مواجه می‌شود، حضور یک ریش‌سفید بانفوذ شاید در کوتاه‌مدت مشکل را حل کند، اما یک «انجمن محلی» ثبت‌شده و دارای حق رای، می‌تواند با ایجاد رویه‌های قانونی، از بروز مجدد آن در دهه‌های آینده جلوگیری کند.

تیم تحریریه فکتلن در بررسی روند توسعه نهادهای مدنی به این نتیجه رسیده است که جوامع تاب‌آور، سرمایه‌گذاری خود را از «افراد» به «فرآیندها» تغییر داده‌اند. در این جوامع، قدرت چانه‌زنی یک اتحادیه صنفی یا یک تعاونی مسکن، بسیار بیشتر از نفوذ کلام یک سیاستمدار محبوب است و این ساختارها هستند که در برابر بحران‌ها مقاومت می‌کنند.[7]

گذار از فرهنگ «قهرمان‌محور» به فرهنگ «نهادمحور»، نیازمند تمرین روزمره دموکراسی در کوچک‌ترین ساختارهای اجتماعی است. جامعه‌ای که یاد بگیرد چگونه یک صندوق وام خانوادگی، یک تعاونی محلی یا شورای ساختمان را با شفافیت و مشارکت جمعی اداره کند، در مقیاس ملی نیز فریب وعده‌های یک‌شبه را نخواهد خورد و به جای انتظار برای یک ناجی، خود به معمار آینده‌اش تبدیل می‌شود.