اخراج دو دانشمند در شانگهای پس از مرگ یک کودک در کارآزمایی تاییدنشده ویرایش ژن مغز
دو پژوهشگر ارشد پس از افشای تخلفات ایمنی و اخلاقی مرگبار در یک کارآزمایی بالینی مبتنی بر کریسپر در سال ۲۰۲۵ اخراج و از برنامههای علمی دولتی محروم شدند. این گروه مرگ بیمار ششساله را پنهان کرده و بیش از ۱ میلیون دلار کمک مالی و هدایای شخصی از خانواده او پذیرفته بودند.
به قلم اِلا فرجاد
این خبر را به اشتراک بگذارید
مقامهای رسمی شانگهای پس از پایان تحقیقات درباره مرگ یک دختر ششساله در جریان یک کارآزمایی تجربی ویرایش ژن در مغز، دو دانشمند برجسته را اخراج و چند مقام بیمارستانی را مجازات کردند؛ تصمیمی انضباطی که پایانبخش یک پرونده جنجالی درباره تخلفات سنگین پزشکی است.[1][2]
تیم بازرسی شهرداری یافتههای خود را در ۱۳ نوامبر منتشر کرد؛ گزارشی که نشاندهنده ناکامیهای گسترده اخلاقی و نقایص ایمنی در دانشکده پزشکی دانشگاه جیائو تانگ شانگهای و بیمارستان شینهوا وابسته به آن بود و از الگویی برای دور زدن قوانین نظارتی پرده برداشت.[3][5]
این کودک که مبتلا به یک اختلال نادر تکامل عصبی بود، در مارس ۲۰۲۵ تنها چند روز پس از تزریق نوعی ابزار سفارشیشده ویرایش باز بر پایه کریسپر به مایع نخاعیاش درگذشت؛ اقدامی که نخستین تلاش شناختهشده در جهان برای ویرایش مستقیم ژن در مغز زنده یک انسان به شمار میرفت.[2][4]
یافتههای بازرسان
بازرسان دریافتند تیم پژوهشی به رهبری چیو زیلونگ و یانگ کان پروتکلهای حیاتی ایمنی را پیش از آغاز مداخله انسانی نادیده گرفته بودند؛ بهویژه آنکه نتایج نگرانکننده سمشناسی در پستانداران غیرانسان را در اختیار سرپرست بالینی مراقبت از بیمار قرار ندادند.[2][6]
کمیته اخلاق بیمارستان شینهوا در ژانویه ۲۰۲۵ با وجود فقدان شواهد کافی درباره ایمنی، این مداخله را تایید کرده بود. علاوه بر این، در فرمهای رضایتنامهای که در اختیار خانواده قرار گرفته بود، خطر مرگ ناشی از این روش تجربی به شکل شفاف ذکر نشده بود.[2]
بازرسان تخلفات مالی چشمگیری نیز در این کارآزمایی فاقد مجوز کشف کردند. طبق این گزارش، خانواده بیمار به امید دستیابی به درمان مبلغ ۵.۳۳۷ میلیون یوان (حدود ۸۰۰ هزار دلار) بهطور مستقیم به این پروژه پژوهشی پرداخت کرده بودند.[1][2]
پژوهشگران افزون بر این بودجه پژوهشی، حدود ۱.۰۶ میلیون یوان پول نقد و هدایای شخصی گرانقیمت شامل نوشیدنیهای لوکس و تجهیزات الکترونیکی از خانواده دریافت کرده بودند؛ دریافتیهای نامشروعی که اکنون مسترد یا به مقامات تحویل داده شده است.[2]
سازوکار درمان تجربی
این بیمار به سندرم اسنایدرز بلوک-کامپیو مبتلا بود؛ یک بیماری ژنتیکی بسیار نادر ناشی از جهش در ژن CHD3 که با ناتوانی شدید ذهنی و اختلال در تکلم همراه است و تاکنون هیچ درمان تاییدشدهای در جهان برای آن وجود ندارد.[2][3]
خانواده این دختربچه در ژوئیه ۲۰۲۳ از سر ناچاری به سراغ چیو رفتند، به این امید که آزمایشگاه او بتواند درمانی اختصاصی طراحی کند و تنها نقص تکحرفی در کد ژنتیکی DNA او را اصلاح نماید.[1][2]
تیم پژوهشی از یک «ویرایشگر باز» (Base Editor) استفاده کرد؛ ابزاری بسیار دقیق و مشتق از کریسپر که برای تبدیل شیمیایی یک حرف DNA به حرف دیگر طراحی شده است. برخلاف سیستمهای معمول کریسپر، این ویرایشگرها برش دورشتهای و خطرناک در ژنوم ایجاد نمیکنند.[2]
برای انتقال این سامانه ویرایشگر به درون سلولهای مغز، دانشمندان دستورالعملهای ژنتیکی را درون دو حامل ویروسی مرتبط با آدنو (AAV) بارگذاری کردند. این روش اگرچه در ژندرمانی رایج است، اما از نظر ایمنیشناسی پیچیده محسوب میشود و در دوزهای بالا خطرات مرگباری در پی دارد.[1][2]
کودک در ۲۴ مارس ۲۰۲۵ تزریق تجربی را مستقیما در مایع نخاعی دریافت کرد. وضعیت جسمی او پس از تزریق بهسرعت رو به وخامت گذاشت و علیرغم مراقبتهای ویژه پزشکی، هفت روز بعد در ۳۱ مارس جان باخت.[2]
یک جلسه اضطراری کمیته اخلاق در ۲ آوریل علت فوت را میکروآنژیوپاتی ترومبوتیک ارزیابی کرد؛ عارضهای شدید در انعقاد خون و سیستم ایمنی که به عنوان خطری شناختهشده و مهلک در ژندرمانی با دوزهای بالای حاملهای ویروسی به حساب میآید.[2]
انتشار مقاله و پنهانکاری پیامدها
با وجود پیامد مرگبار آزمایش روی این کودک، تیم چیو حدود یک سال بعد در فوریه ۲۰۲۶ نتایج پیشبالینی خود را در ژورنال معتبر نیچر منتشر کرد و در آن از پتانسیل بالای این شیوه برای کاربرد در انسان نوشت.[2]
در مقاله منتشرشده در نیچر هیچ اشارهای به مرگ کودک یا حتی انجام کارآزمایی روی انسان نشد. پژوهشگران همچنین آسیبهای کبد و کلیه ناشی از آزمونهای سمشناسی پیشین روی میمونها را نیز از گزارش خود حذف کرده بودند.[2][3]
هرچند تیم بازرسی شانگهای شواهدی مبنی بر جعل داده در مقاله نیچر نیافت، اما تخلفات جدی دانشگاهی از جمله مغایرت در روشهای گزارششده و تکرار غیرقابل توضیح دادههای یک دسته آزمایشی خاص را ثبت کرد.[1][3]
انجام این کارآزمایی مرگبار بیش از یک سال از دید جامعه علمی پنهان ماند تا آنکه در ژوئیه ۲۰۲۶، گزارشی مشترک از نشریه سایِنس و وبگاه «رترکشن واچ» پرده از ماجرا برداشت و آغاز تحقیقات رسمی را رقم زد.[1][2]
مجازاتها و پیامدها برای نهادهای پژوهشی
در پی این بررسیها، چیو و یانگ رسما از سمتهای علمی و بالینی خود اخراج شدند و پیوند کاری آنها با دانشکده پزشکی دانشگاه جیائو تانگ شانگهای و موسسات تحقیقاتی وابسته به طور کامل قطع شد.[3][6]
این دو دانشمند به مدت پنج سال از مشارکت در برنامههای علمی با بودجه دولتی، درخواست گرنت و شرکت در جوایز ملی پژوهشی منع شدند و نام آنها در بانک اطلاعاتی نقض جدی اخلاق پژوهشی ثبت گردید.[1][2]
سرپرست بالینی این مطالعه در بیمارستان شینهوا که نام او «یو» اعلام شده، به علت ناکامی در بررسی کامل دادههای سمشناسی پیش از اقدام به تزریق انسانی، از ریاست دپارتمان پژوهشی برکنار و تنزیل مقام یافت.[2][3]
رئیس دفتر کمیته اخلاق بیمارستان با نام خانوادگی «شی» نیز به دلیل کوتاهی در نظارت تنزیل رتبه شد، زیرا این کمیته طرح پرخطر را بدون الزام گروه تحقیق به ارائه دادههای کافی سمشناسی تصویب کرده بود.[2]
کارگروه شهرداری در بیانیه رسمی خود اعلام کرد: «تحقیقات نشان داد که تیم چیو از موسسه تحقیقاتی سونگجیانگ و افراد مرتبط در بیمارستان شینهوا، مقررات مربوطه را در جریان انجام این پژوهش رعایت نکردهاند.»[3]
در پیامد این پرونده، دانشکده پزشکی دانشگاه جیائو تانگ، بیمارستان شینهوا و بیمارستان مرکزی منطقه سونگجیانگ توبیخ و موظف شدند اصلاحات نظارتی همهجانبهای را برای جلوگیری از تکرار نقض موازین اخلاقی اعمال کنند.[1][3]
پیامدهای نظارتی و قانونی
این رخداد نقاط ضعف بنیادی ساختار نظارتی دومسیره چین در انتقال درمانهای تجربی از آزمایشگاه به بالین را برجسته کرد؛ چارچوبی که بهشدت به نظارت بیمارستانهای محلی تکیه دارد تا تایید یکپارچه نهاد ملی دارو.[2]
در این سامانه، پزشکان در بیمارستانهای بزرگ میتوانند پس از جلب موافقت کمیته اخلاق همان مرکز، روشهای نوین را در قالب «کارآزماییهای پژوهشگر-محور» بدون نیاز به مجوز رگولاتوری ملی دارو روی بیماران آزمایش کنند.[2]
اگرچه چنین سازوکار تمرکززداییشدهای به توسعه سریع زیستفناوری داخلی سرعت بخشیده، اما بار ارزیابی ایمنی فناوریهای پیچیده ژنتیکی را به کمیتههای اخلاق بیمارستانی سپرده است که اغلب توان کارشناسی لازم را ندارند.[2][7]
کمیسیون بهداشت شهرداری شانگهای در پاسخ به این فاجعه از راهاندازی یک طرح ویژه بازرسی خبر داد که تمام پژوهشهای بالینی مبتنی بر فناوریهای نوین زیستپزشکی را برای بستن روزنههای نظارتی هدف میگیرد.[2]
نکات کلیدی
- مقامات شانگهای پژوهشگران، چیو زیلونگ و یانگ کان، را در پی مرگ یک دختر ششساله در کارآزمایی تجربی ویرایش ژن مغز برکنار کردند.
- بازرسان دریافتند این تیم پروتکلهای ایمنی را دور زده، هشدارهای سمشناسی روی میمونها را نادیده گرفته و بیش از ۱ میلیون دلار بودجه و هدیه از خانواده دریافت کرده است.
- پژوهشگران نتایج پیشبالینی خود را حدود یک سال بعد در نیچر منتشر کردند، بدون آنکه اشارهای به مرگ کودک یا عوارض خطرناک در مدلهای حیوانی داشته باشند.
- این فاجعه کمیسیون بهداشت شهرداری شانگهای را بر آن داشت تا کارزار بازرسی جامعی را برای تحقیقات بالینی مرتبط با فناوریهای نوظهور زیستپزشکی آغاز کند.
آنچه نمیدانیم
- هنوز مشخص نیست که آیا پژوهشگران افزون بر اخراج دانشگاهی و محرومیتهای اداری با اتهامات کیفری نیز روبهرو خواهند شد یا خیر.
- جزئیات دقیق تنبیهات اداری صادرشده علیه بیمارستانهای دخیل در این پرونده هنوز از سوی کارگروه شهرداری منتشر نشده است.
- مشخص نیست نشریه نیچر چگونه با تخلفات علمی احرازشده و حذف عمدی اطلاعات در مقاله فوریه ۲۰۲۶ این پژوهشگران برخورد خواهد کرد.
روند رویداد
ژوئیه ۲۰۲۳
خانواده بیمار برای طراحی درمانی اختصاصی بر پایه ویرایش ژن به پژوهشگر، چیو زیلونگ، مراجعه میکنند.
ژانویه ۲۰۲۵
کمیته اخلاق بیمارستان شینهوا علیرغم نبود شواهد کافی درباره ایمنی، مطالعه تجربی را تصویب میکند.
مارس ۲۰۲۵
کودک تزریق حامل ویروسی را دریافت کرده و هفت روز بعد به دلیل میکروآنژیوپاتی ترومبوتیک جان میسپارد.
فوریه ۲۰۲۶
تیم پژوهشی نتایج پیشبالینی را بدون اشاره به کارآزمایی انسانی یا فوت کودک در نیچر منتشر میکند.
ژوئیه ۲۰۲۶
تحقیق مشترک مجله سایِنس و رترکشن واچ پرده از این کارآزمایی مرگبار و پنهانکاری برمیدارد.
نوامبر ۲۰۲۶
مقامات شانگهای نتایج تحقیقات را منتشر کرده، پژوهشگران را اخراج و مقامات بیمارستانی را تنبیه میکنند.
- بازرسان شهرداری شانگهای
- مقامات بر لزوم پایبندی سفتوسخت به مقررات بالینی و نظارت اخلاقی دقیق در تمامی بیمارستانها تاکید دارند.
- جامعه اخلاق زیستی
- کارشناسان بینالمللی اخلاق پزشکی نسبت به خطرات ذاتی کارآزماییهای پژوهشگر-محور در درمانهای نوین ژنتیکی هشدار میدهند.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- خانواده بیمار
- شورای سردبیری نشریه نیچر
منابع
[1]South China Morning Postجامعه اخلاق زیستیChinese scientists fired after child dies in world's first brain gene-editing attempt
مطالعه در South China Morning Post →
[2]Sixth Toneبازرسان شهرداری شانگهایShanghai Sacks Two Scientists Over Child's Death in Gene Trial
مطالعه در Sixth Tone →
[3]China Dailyبازرسان شهرداری شانگهایShanghai releases investigation results on gene-editing research incident
مطالعه در China Daily →
[4]Fierce Biotechجامعه اخلاق زیستیChinese scientists fired after child dies in gene editing study: report
مطالعه در Fierce Biotech →
[5]City News Serviceبازرسان شهرداری شانگهایShanghai Dismisses Researchers After Probe Into Child's Death in Gene Therapy Study
مطالعه در City News Service →
[6]Caixin Globalجامعه اخلاق زیستیShanghai Fires Gene-Editing Researcher After Child's Death
مطالعه در Caixin Global →
[7]Hindustan Timesجامعه اخلاق زیستیChina finds ethical flaw in gene-editing trial that led to child's death; two researchers fired
مطالعه در Hindustan Times →
بیشتر در علم
مشاهده همه →شبکههای ژنتیکی
ژن ZFX در کروموزوم X؛ کشف سازوکار ژنتیکی که مغز زنان را در برابر اوتیسم محافظت میکند
5 منبع
ویرایش ژن
کشف جدید در ویرایش ژن: هوش مصنوعی دسترسی کریسپر به ژنهای بیماری قلبی را ممکن کرد
3 منبع
فرگشت آنتیبیوتیکها
تبادل ژن و فشار فرگشتی: سازوکار تنوعبخشی باکتریها به سلاحهای پپتیدی
4 منبع
زیستشناسی تکوینی
ردیابی شجره سلولی جنین موش با دستگاه ضبط ژنتیکی «ماشینتحریر دیانای»
7 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





