ژن به ارث رسیده از نئاندرتالها خطر ابتلا به اسکیزوفرنی را کاهش میدهد
تحقیقات جدید نشان میدهد که یک جهش ژنتیکی به ارث رسیده از نئاندرتالها، با وجود کاهش حجم بخشی از مغز، خطر ابتلا به اسکیزوفرنی را در انسانهای امروزی تا ۱۰ درصد کاهش میدهد.
به قلم الوین شادمهر
این خبر را به اشتراک بگذارید
یک جهش ژنتیکی کوچک که از نئاندرتالها به انسانهای امروزی به ارث رسیده است، خطر ابتلا به بیماری روانی پیچیده اسکیزوفرنی را به شکل معناداری کاهش میدهد. این کشف جدید که توسط پژوهشگران آلمانی انجام شده، نشان میدهد میراث ژنتیکی باستانی ما برخلاف تصورات پیشین، تنها حامل بیماریها و حساسیتها نیست، بلکه میتواند به عنوان یک سپر دفاعی قدرتمند عمل کند.[2][3]
بر اساس مطالعهای که به تازگی در نشریه معتبر آکادمی ملی علوم آمریکا (PNAS) منتشر شده است، این بخش از دیانای نئاندرتالها اثرات محافظتی شگفتانگیزی در سیستم عصبی انسان دارد. این پژوهش ثابت میکند که ژنهای باستانی هنوز هم در حال شکل دادن به ساختار فیزیکی مغز انسانهای مدرن هستند و نقش فعالی در توسعه آن ایفا میکنند.[1][2]
این کشف مهم توسط تیمی به رهبری سوانته پابو، برنده جایزه نوبل پزشکی، و هوگو زبرگ از موسسه انسانشناسی تکاملی ماکس پلانک انجام شده است. آنها با بررسی دقیق دادههای ژنتیکی و اسکنهای مغزی، متوجه شدند که این ژن خاص توانسته است از فیلتر بیرحم انتخاب طبیعی عبور کرده و در ژنوم انسان خردمند حفظ شود.[2][4]
یافتههای این تیم تحقیقاتی نشان میدهد که این قطعه ژنتیکی نه تنها بر خطر ابتلا به بیماریهای روانی تاثیر میگذارد، بلکه اندازه یکی از بخشهای مهم پردازشی مغز را نیز به طور فیزیکی تغییر میدهد. این موضوع نشاندهنده پیچیدگی تعاملات ژنتیکی در مسیر تکامل انسان و بقای ویژگیهای مفید در طول دهها هزار سال است.[1][5]
راز کروموزوم ۱۴
محققان در بررسیهای خود روی چهار نقطه از ژنوم انسان که با حجم لوب پسسری مغز مرتبط هستند، تمرکز کردند. از میان این چهار نقطه کلیدی، سه مورد در جمعیتهای بومی جنوب صحرای آفریقا یافت شد که ارتباطی با نئاندرتالها نداشتند. اما مورد چهارم داستان کاملا متفاوتی داشت و محققان را به سوی یک کشف بزرگ هدایت کرد.[2][3]
این مورد چهارم، یک حذف ژنتیکی بسیار کوچک شامل از بین رفتن تنها چهار حرف دیانای روی کروموزوم شماره ۱۴ است. این تغییر ژنتیکی منحصرا در جمعیتهای خارج از قاره آفریقا دیده میشود؛ یعنی دقیقا در همان مناطقی که اجداد انسانهای امروزی پس از مهاجرت بزرگ از آفریقا، با نئاندرتالها روبرو شده و با آنها آمیزش داشتند.[2][4]
این حذف ژنتیکی در نزدیکی ژنی به نام DAAM1 قرار دارد که نقش بسیار مهمی در توسعه و رشد اولیه ساختار مغز ایفا میکند. دانشمندان معتقدند که این قطعه کوچک از دیانای نئاندرتالها، نحوه بیان و میزان فعالیت این ژن را در طول رشد جنینی و پس از آن تنظیم کرده و در نهایت شکلگیری مغز را هدایت میکند.[1][2]
برای اثبات قطعی منشا این ژن، پژوهشگران این تغییر را با دیانای باستانی استخراجشده از پنج نمونه استخوان نئاندرتال و دو نمونه دنیسووان مقایسه کردند. نتایج بررسیها نشان داد که هر پنج نئاندرتال دارای این حذف ژنتیکی بودند، در حالی که هیچیک از دنیسووانها این ویژگی را در ژنوم خود نداشتند که این امر منشا نئاندرتالی آن را تایید میکند.[3][4]
کاهش خطر اسکیزوفرنی
شاید مهمترین و کاربردیترین بخش این کشف علمی، ارتباط مستقیم این ژن با سلامت روان انسانها باشد. محققان با استفاده از دادههای وسیع کنسرسیوم ژنومیک روانپزشکی، دریافتند افرادی که این ژن نئاندرتالی را به ارث بردهاند، در مقایسه با سایرین شانس کمتری برای ابتلا به بیماری اسکیزوفرنی دارند و این ژن به عنوان یک سپر دفاعی عمل میکند.[2][5]
آمارها و تحلیلهای دقیق نشان میدهد که وجود یک کپی از این ژن در دیانای فرد، خطر ابتلا به اسکیزوفرنی را حدود ۵ درصد کاهش میدهد. در افرادی که دو کپی از این ژن را (یکی از پدر و یکی از مادر) دریافت کردهاند، این خطر تا نزدیک به ۱۰ درصد افت میکند که رقم بسیار قابلتوجهی در حوزه ژنتیک روانپزشکی محسوب میشود.[1][4]
نکته جالب توجه برای دانشمندان این است که این اثر محافظتی کاملا اختصاصی و هدفمند عمل میکند. بررسیهای گستردهتر روی سایر بیماریها نشان داد که این ژن هیچ ارتباطی با کاهش یا افزایش خطر ابتلا به سایر اختلالات روانی شایع مانند افسردگی اساسی، اختلال دوقطبی، اوتیسم یا اختلال بیشفعالی (ADHD) ندارد.[1][3]
همچنین، برخلاف برخی نگرانیهای اولیه درباره تغییرات ساختاری مغز، این تغییر ژنتیکی هیچ تاثیر منفی یا مثبتی بر سطح هوش عمومی، میزان تحصیلات یا تواناییهای شناختی افراد ندارد. این موضوع نشان میدهد که تکامل توانسته است یک ویژگی محافظتی را بدون آسیب زدن به عملکردهای حیاتی و پردازشی مغز در طول نسلها حفظ کند.[1][4]
تغییر در آناتومی مغز
علاوه بر اثرات روانپزشکی، این ژن باستانی تغییرات فیزیکی و ساختاری ملموسی نیز در مغز انسان ایجاد میکند. دادههای تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) نشان میدهد که حضور این ژن باعث کاهش حجم لوب پسسری میشود؛ ناحیهای در قسمت پشتی مغز که وظیفه اصلی آن پردازش اطلاعات بینایی است.[1][2]
به طور دقیقتر، محاسبات نشان میدهد که هر کپی از این ژن نئاندرتالی، حجم لوب پسسری را حدود ۰.۸۵ سانتیمتر مکعب کاهش میدهد. بنابراین، افرادی که دو کپی از آن را در ژنوم خود دارند، با کاهش حجمی معادل ۱.۷ سانتیمتر مکعب در این ناحیه از مغز خود مواجه هستند که تفاوت ساختاری قابلاندازهگیری است.[2][3]
این کاهش حجم در ابتدا برای دانشمندان بسیار گیجکننده بود. مطالعات فسیلشناسی نشان میدهد که جمجمه نئاندرتالها نسبت به انسانهای امروزی کشیدهتر بود و لوب پسسری بزرگتری داشتند. با این حال، ژنی که ما از آنها به ارث بردهایم، در محیط بیولوژیکی بدن انسان مدرن عملکردی معکوس نشان داده و این ناحیه را به جای بزرگ کردن، کوچکتر میکند.[1][2]
جاشوا آکی، استاد ژنتیک تکاملی در دانشگاه پرینستون، در این باره توضیح میدهد که ویژگیهای پیچیدهای مانند اندازه مغز توسط صدها ژن مختلف کنترل میشوند. نئاندرتالها احتمالا هم ژنهای بزرگکننده و هم ژنهای کوچککننده این ناحیه را در ژنوم خود داشتهاند و انسانهای امروزی به طور کاملا تصادفی نسخه کوچککننده را از آنها به ارث بردهاند.[4]
مقیاس بیسابقه تحقیق
برای رسیدن به این نتایج دقیق و قابل اتکا، تیم تحقیقاتی از پایگاههای داده بسیار عظیمی استفاده کرد که در گذشته در دسترس نبودند. آنها اطلاعات تصویربرداری مغزی و دادههای ژنتیکی حدود ۴۰ هزار نفر از شرکتکنندگان در پروژه بیوبانک بریتانیا (UK Biobank) را با استفاده از الگوریتمهای پیشرفته مورد تجزیه و تحلیل قرار دادند.[1][4]
علاوه بر این، دادههای پروژه هزار ژنوم (1000 Genomes Project) که شامل توالی ژنتیکی کامل حدود ۲۵۰۰ نفر از ۲۶ جمعیت مختلف در سراسر جهان است، برای ردیابی پراکندگی این ژن به کار گرفته شد. این اطلاعات نشان داد که ژن محافظ چگونه در میان انسانهای امروزی در قارههای مختلف توزیع شده است.[4]
این حجم عظیم از دادهها به دانشمندان اجازه داد تا اثرات بسیار ظریف این ژن را با دقت بالایی اندازهگیری کنند. در مطالعات ژنتیکی، یافتن ارتباطی به این وضوح میان یک قطعه از دیانای باستانی، تغییر در ساختار فیزیکی مغز و کاهش خطر یک بیماری پیچیده روانی، دستاوردی کمنظیر و پیشگامانه محسوب میشود.[1][6]
این پژوهش همچنین به دانشمندان کمک میکند تا تفاوتهای تکاملی میان مغز انسان خردمند و نئاندرتالها را با جزئیات بیشتری درک کنند. در حالی که مغز ما شکلی کرویتر و گردتر دارد، مغز نئاندرتالها بیضیشکل و کشیده بود و این ژنهای به ارث رسیده نقش مهمی در شکلدهی به این تفاوتهای ساختاری در طول زمان داشتهاند.[1][2]
بازنویسی تاریخ تکامل
یافتههای اخیر نشان میدهد که ما باید نگاه سنتی خود را به میراث نئاندرتالها به طور کامل تغییر دهیم. آنها تنها خویشاوندان منقرضشدهای نبودند که ژنهای معیوب و دردسرساز برای ما به جا گذاشته باشند؛ بلکه در مواردی، سپرهای دفاعی ارزشمندی در برابر بیماریهای پیچیده عصبی به ما هدیه دادهاند که تا امروز از ما محافظت میکنند.[2][5]
این واقعیت که یک ژن میتواند همزمان حجم بخشی از مغز را کاهش دهد و از بروز اسکیزوفرنی جلوگیری کند، هشدار مهمی برای عصبشناسان است. این یافته به روشنی ثابت میکند که بزرگتر بودن یک ناحیه از مغز لزوما به معنای عملکرد بهتر، هوش بیشتر یا سلامت روانی بالاتر در انسانها نیست و کیفیت اتصالات عصبی اهمیت بیشتری دارد.[1][3]
در نهایت، این مطالعه پیشگامانه دریچهای کاملا جدید به سوی درک ریشههای بیولوژیکی بیماری اسکیزوفرنی میگشاید. شناخت دقیق مسیرهای مولکولی که توسط ژن DAAM1 کنترل میشوند، میتواند در آینده به محققان داروساز کمک کند تا روشهای درمانی نوین و موثرتری را برای کنترل و درمان این اختلال روانی پیچیده توسعه دهند.[2][4]
در نهایت، این مطالعه پیشگامانه دریچهای کاملا جدید به سوی درک ریشههای بیولوژیکی بیماری اسکیزوفرنی میگشاید.
با وجود این پیشرفتها، هنوز ناشناختههای بسیاری درباره نحوه دقیق تعامل این ژن با سایر بخشهای ژنوم انسان وجود دارد. با این حال، یک چیز کاملا روشن است: تاریخچه تکاملی ما و داستان شکلگیری مغز انسان، بسیار درهمتنیدهتر، پیچیدهتر و شگفتانگیزتر از آن چیزی است که دانشمندان تا یک دهه پیش تصور میکردند.[3][6]
نکات کلیدی
- یک جهش ژنتیکی به ارث رسیده از نئاندرتالها در کروموزوم ۱۴، خطر ابتلا به اسکیزوفرنی را در انسانهای امروزی تا ۱۰ درصد کاهش میدهد.
- این ژن باستانی که در نزدیکی ژن DAAM1 قرار دارد، حجم لوب پسسری مغز را در افراد حامل آن حدود ۱.۷ سانتیمتر مکعب کوچکتر میکند.
- برخلاف تصورات پیشین، کاهش حجم این ناحیه از مغز هیچ تاثیر منفی بر سطح هوش عمومی یا تواناییهای شناختی افراد ندارد.
- این تغییر ژنتیکی منحصرا در جمعیتهای خارج از آفریقا یافت میشود و نشاندهنده تاثیر مثبت آمیزش اجداد ما با نئاندرتالها است.
آنچه نمیدانیم
- مکانیسم دقیق سلولی که از طریق آن ژن DAAM1 خطر ابتلا به اسکیزوفرنی را کاهش میدهد، هنوز به طور کامل کشف نشده است.
- مشخص نیست چرا نئاندرتالها که خود دارای لوب پسسری بزرگتری بودند، حامل ژنی بودهاند که در انسان مدرن باعث کوچک شدن این ناحیه میشود.
- تاثیرات احتمالی این ژن بر سایر عملکردهای پردازش بینایی که به لوب پسسری مرتبط هستند، هنوز مورد ارزیابی دقیق قرار نگرفته است.
- پژوهشگران ژنتیک تکاملی
- تمرکز بر نقش انتخاب طبیعی در حفظ ژنهای مفید باستانی در ژنوم انسان.
- عصبشناسان بالینی
- بررسی ارتباط میان تغییرات فیزیکی مغز و بروز اختلالات روانی.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- بیماران مبتلا به اسکیزوفرنی
- متخصصان ژنتیک بالینی
منابع
[1]PNASپژوهشگران ژنتیک تکاملیEffects of introgressed Neanderthal alleles on present-day brain morphology
مطالعه در PNAS →
[2]ScienceAlertپژوهشگران ژنتیک تکاملیA Gene Inherited From Neanderthals Is Still Shaping Human Brains – And May Affect Schizophrenia Risk
مطالعه در ScienceAlert →
[3]Around Pragueعصبشناسان بالینیNeanderthal DNA Tucked in Our Genes Shrinks a Brain Region and Lowers Schizophrenia Risk
مطالعه در Around Prague →
[4]BigGo Financeعصبشناسان بالینیNeanderthal Genes Shrink the Occipital Lobe in Modern Humans and Cut Schizophrenia Risk by 10%
مطالعه در BigGo Finance →
[5]Ground Newsعصبشناسان بالینیA Gene Inherited From Neanderthals Is Still Shaping Human Brains – And May Affect Schizophrenia Risk
مطالعه در Ground News →
[6]Gigazineپژوهشگران ژنتیک تکاملیA Gene Inherited From Neanderthals Is Still Shaping Human Brains – And May Affect Schizophrenia Risk
مطالعه در Gigazine →
بیشتر در علم
مشاهده همه →شبکههای ژنتیکی
ژن ZFX در کروموزوم X؛ کشف سازوکار ژنتیکی که مغز زنان را در برابر اوتیسم محافظت میکند
5 منبع
ویرایش ژن
کشف جدید در ویرایش ژن: هوش مصنوعی دسترسی کریسپر به ژنهای بیماری قلبی را ممکن کرد
3 منبع
فرگشت آنتیبیوتیکها
تبادل ژن و فشار فرگشتی: سازوکار تنوعبخشی باکتریها به سلاحهای پپتیدی
4 منبع
زیستشناسی تکوینی
ردیابی شجره سلولی جنین موش با دستگاه ضبط ژنتیکی «ماشینتحریر دیانای»
7 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





