کشف جدید در ویرایش ژن: هوش مصنوعی دسترسی کریسپر به ژنهای بیماری قلبی را ممکن کرد
پژوهشگران دانشگاه رایس با استفاده از هوش مصنوعی، نسخه جدیدی از آنزیم کریسپر را توسعه دادهاند که میتواند بخشهای غیرقابل دسترس دیانای را ویرایش کند. این ابزار جدید با موفقیت روی ژنهای مرتبط با بیماریهای قلبی عروقی آزمایش شده است.
به قلم ساناز امامی
این خبر را به اشتراک بگذارید
ترکیب هوش مصنوعی و فناوری ویرایش ژن، مرزهای دستکاری دیانای را به شکل بیسابقهای گسترش داده است. پژوهشگران دانشگاه رایس موفق شدهاند با استفاده از یک پلتفرم مبتنی بر یادگیری ماشین، آنزیمهای کریسپر را برای دسترسی به بخشهایی از ژنوم که پیش از این غیرقابل نفوذ بودند، ارتقا دهند.
این دستاورد که نتایج آن در اواخر اکتبر ۲۰۲۶ در نشریه معتبر نیچر کامیونیکیشنز منتشر شد، نشان میدهد که چگونه میتوان ابزارهای مولکولی را بازطراحی کرد. این تیم تحقیقاتی توانستند با موفقیت ژنهای مرتبط با بیماریهای عروق کرونر قلب را در سلولهای کشتشده ویرایش کنند.[2]
دکتر هان شیاو، استاد شیمی دانشگاه رایس و نویسنده مسئول این مقاله، اهمیت این پیشرفت را بسیار کلیدی میداند. او میگوید تیم من از فناوری نمایش توالی برای تکامل یک آنزیم فشرده Cas9 استفاده کرد که میتواند مناطق اولویتدار دیانای را به طور موثر هدف قرار دهد.[1]
این رویکرد جدید به دانشمندان اجازه میدهد تا بر یکی از بزرگترین محدودیتهای سیستم کریسپر غلبه کنند. تا پیش از این، بسیاری از بیماریهای ژنتیکی به دلیل ساختار پیچیده دیانای در نواحی جهشیافته، از دسترس قیچیهای ژنتیکی استاندارد خارج بودند و امکان اصلاح آنها وجود نداشت.
چالش ایستگاههای اتصال ژنتیکی
برای درک اهمیت این کشف، باید مکانیسم عملکرد سیستم کریسپر را بررسی کرد. آنزیم Cas9 برای ایجاد برش در دیانای، ابتدا باید به یک توالی کوتاه به نام نقشمایه مجاور پروتواسپیسر یا PAM متصل شود. این توالیها معمولاً بین دو تا شش جفتباز طول دارند.
توالیهای PAM دقیقاً مانند یک ایستگاه اتصال برای آنزیم عمل میکنند. زمانی که آنزیم Cas9 یک ایستگاه مناسب را شناسایی میکند، روی آن قفل میشود و سپس با راهنمایی آرانای، توالی هدف را پیدا کرده و برش دقیق را در آن نقطه انجام میدهد.
مشکل اساسی این است که ویرایشهای کریسپر باید در فاصله مشخصی از این ایستگاههای اتصال انجام شوند. در حالی که بسیاری از آنزیمها میتوانند به ایستگاههای مختلفی متصل شوند، اما کارایی آنها در برخی از این توالیها بسیار پایین است و عملاً اتصال پایداری شکل نمیگیرد.
ژنهایی که تنها دارای ایستگاههای اتصال لغزنده یا ضعیف هستند، به سختی با سیستمهای استاندارد ویرایش میشوند. لینقی چنگ، دانشجوی تحصیلات تکمیلی و نویسنده اول این مقاله، توضیح میدهد که ما نمیتوانیم به راحتی یا با دقت، توالیهای موجود در یک ژن را تغییر دهیم.[1]
تلاشهای پیشین پژوهشگران برای تکامل نسخههای جدیدی از آنزیمها که بتوانند روی این ایستگاههای لغزنده متصل شوند، عمدتاً با شکست مواجه شده بود. هدایت تکامل پروتئینها در آزمایشگاه به گونهای که توانایی اتصال آنها به شکل کاملاً اختصاصی افزایش یابد، فرآیندی به شدت زمانبر و پیچیده است.
ورود هوش مصنوعی به تکامل پروتئینها
پژوهشگران دانشگاه رایس برای حل این مشکل به سراغ فناوری جدیدی به نام نمایش توالی رفتند. این پلتفرم پیشرفته، دادههای عظیمی از توالیهای پروتئینی و میزان فعالیت آنها تولید میکند که سپس توسط مدلهای زبانی پروتئین و الگوریتمهای یادگیری عمیق تجزیه و تحلیل میشوند.[1][2]
دکتر شیاو در این باره میگوید این نشاندهنده قدرت رویکرد ماست که به سرعت مجموعه دادههای بزرگی تولید میکند تا هوش مصنوعی بتواند توالیهای پروتئینی بهینه را برای یک عملکرد خاص شناسایی کند. در این مورد، به ما اجازه داد چندین نسخه جدید با فعالیت بهتر تکامل دهیم.[1]
برای این آزمایش خاص، تیم تحقیقاتی از یک آنزیم فشرده و پرکاربرد به نام SlugCas9 استفاده کردند. اگرچه این آنزیم میتوانست به بسیاری از توالیهای PAM متصل شود، اما در شناسایی چهار توالی خاص که برای محققان اهمیت بالایی داشتند، دچار مشکل بود و اغلب از روی آنها میلغزید.[1]
با استفاده از پلتفرم جدید، محققان توانستند در کمتر از یک هفته، کاندیداهای امیدوارکنندهای از آنزیمهای جهشیافته را شناسایی کنند. این سرعت بینظیر در مهندسی پروتئین، نشاندهنده تغییر پارادایم در نحوه طراحی ابزارهای بیولوژیک است که پیش از این ماهها یا سالها به طول میانجامید.[1]
هوش مصنوعی با بررسی میلیونها ترکیب ممکن از اسیدهای آمینه، الگوهایی را کشف کرد که به آنزیم SlugCas9 اجازه میداد ساختار سهبعدی خود را برای اتصال محکمتر به توالیهای لغزنده تطبیق دهد. این بهینهسازی دقیق، بدون کاهش کارایی کلی آنزیم در برش دیانای انجام شد.[2]
هدفگیری ژنهای بیماری قلبی
پس از توسعه نسخههای جدید آنزیم، تیم تحقیقاتی تصمیم گرفتند کارایی آنها را روی اهداف بالینی واقعی آزمایش کنند. آنها دو ژن APOC3 و PCSK9 را انتخاب کردند که نقش مهمی در متابولیسم چربیها و خطر ابتلا به بیماریهای عروق کرونر قلب ایفا میکنند.[1][3]
ژن APOC3 در تنظیم سطح تریگلیسیرید خون نقش دارد و کاهش فعالیت آن میتواند خطر بیماریهای قلبی را کاهش دهد. از سوی دیگر، ژن PCSK9 بر توانایی کبد در پاکسازی کلسترول بد از خون تأثیر میگذارد و در حال حاضر هدف بسیاری از داروهای گرانقیمت قلبی است.[3]
لینقی چنگ درباره این انتخاب میگوید مکانهای خاصی که ما میخواستیم در ژنهای APOC3 و PCSK9 ویرایش کنیم، دارای توالیهای اتصالی بودند که نسخههای قبلی SlugCas9 نمیتوانستند به طور قابل اعتمادی به آنها متصل شوند. این موضوع آنها را به اهدافی ایدهآل برای آزمایش ابزار جدید تبدیل کرده بود.[1]
نتایج آزمایشها در سلولهای کشتشده پستانداران کاملاً موفقیتآمیز بود. آنزیمهای تکاملیافته توانستند با دقت بالا به ایستگاههای لغزنده متصل شده و تغییرات ژنتیکی محافظتکنندهای را در این دو ژن ایجاد کنند؛ تغییراتی که در انسانها با کاهش طبیعی خطر ابتلا به بیماریهای قلبی مرتبط هستند.[1][3]
این موفقیت نشان داد که ابزارهای فشرده کریسپر اکنون میتوانند برای طیف وسیعتری از اهداف درمانی مورد استفاده قرار گیرند. اندازه کوچک آنزیم SlugCas9 یک مزیت حیاتی است، زیرا به راحتی درون ناقلهای ویروسی بیخطر جای میگیرد تا به سلولهای بیمار در بدن انسان منتقل شود.[2]
چشمانداز آینده مهندسی زیستپزشکی
این پژوهش که با حمایت مالی مؤسسات ملی بهداشت آمریکا و وزارت دفاع ایالات متحده انجام شده است، تنها به بهبود یک آنزیم محدود نمیشود. روششناسی به کار رفته در این مطالعه میتواند برای ارتقای سایر پروتئینهای حیاتی در پزشکی و صنعت نیز مورد استفاده قرار گیرد.[1]
دکتر شیاو که مدیریت مرکز SynthX را نیز بر عهده دارد، تأکید میکند فناوری کریسپر یکی از امیدوارکنندهترین فناوریهای عصر مدرن در تحقیقات و پزشکی است. این فناوری به آنزیمهایی متکی است که باید برای هر کاربرد خاص بهینهسازی و تکامل یابند.[1]
او در ادامه میافزاید این یافته نشان میدهد که پلتفرم نمایش توالی میتواند کلیدی برای تکامل سریع Cas9 و سایر پروتئینها باشد تا نیازهای فنی پیچیده و مبرم را که برای موفقیت مهندسی زیستپزشکی ضروری هستند، برطرف کند.[1]
با وجود این نتایج درخشان، پژوهشگران تأکید میکنند که این آزمایشها فعلاً در سطح سلولهای کشتشده آزمایشگاهی انجام شده است. انتقال این دستاورد به مرحله کارآزماییهای بالینی روی انسان، نیازمند بررسیهای گستردهتر درباره ایمنی، پایداری ویرایشها و عدم ایجاد تغییرات ناخواسته در سایر بخشهای ژنوم است.
در نهایت، ترکیب هوش مصنوعی و زیستشناسی مصنوعی در حال تغییر دادن قوانین بازی در علم ژنتیک است. ما از دورانی که تنها به ابزارهای طبیعی محدود بودیم، در حال گذر به عصری هستیم که میتوانیم ماشینهای مولکولی را دقیقاً بر اساس نیازهای درمانی خود طراحی و بازنویسی کنیم.
اهمیت آنزیمهای فشرده در ژندرمانی
یکی از چالشهای اصلی در ژندرمانی، انتقال ابزارهای ویرایش به داخل سلولهای زنده است. ناقلهای ویروسی استاندارد ظرفیت حمل محدودی دارند و آنزیمهای سنتی کریسپر اغلب برای این ناقلها بسیار بزرگ هستند. به همین دلیل، توسعه آنزیمهای فشرده مانند SlugCas9 برای کاربردهای بالینی بسیار حیاتی است.[2]
پلتفرم نمایش توالی با ایجاد پیوندی مستقیم بین توالی ژنتیکی یک پروتئین و عملکرد فیزیکی آن، به دانشمندان اجازه میدهد تا میلیونها نسخه جهشیافته را به طور همزمان ارزیابی کنند. این روش، گلوگاه سنتی آزمایشهای تکبهتک در آزمایشگاه را به طور کامل از بین میبرد.[2]
دادههای تولید شده از این غربالگری انبوه، خوراک ایدهآلی برای آموزش مدلهای زبانی پروتئین فراهم میکند. این مدلهای هوش مصنوعی، مشابه الگوریتمهایی که زبان انسان را درک میکنند، گرامر و قواعد ساختاری پروتئینها را یاد میگیرند و میتوانند جهشهای موفقیتآمیز را پیشبینی کنند.[3]
دادههای تولید شده از این غربالگری انبوه، خوراک ایدهآلی برای آموزش مدلهای زبانی پروتئین فراهم میکند.
موفقیت در ویرایش ژنهای APOC3 و PCSK9 تنها یک اثبات مفهوم برای این فناوری بود. اکنون محققان در سراسر جهان میتوانند از این رویکرد برای هدف قرار دادن جهشهای عامل بیماریهای نادر ژنتیکی، سرطانها و اختلالات عصبی که پیش از این غیرقابل درمان تصور میشدند، استفاده کنند.[1][3]
گام بعدی برای تیم دانشگاه رایس، آزمایش این آنزیمهای تکاملیافته در مدلهای حیوانی است تا کارایی و ایمنی آنها در یک سیستم بیولوژیک کامل ارزیابی شود. اگر این مراحل با موفقیت طی شوند، شاهد نسل جدیدی از داروهای ژنتیکی خواهیم بود که با دقتی بینظیر بیماریها را در سطح دیانای درمان میکنند.
نکات کلیدی
- پژوهشگران دانشگاه رایس با استفاده از هوش مصنوعی، محدودیتهای اتصال آنزیمهای کریسپر به دیانای را برطرف کردند.
- پلتفرم نمایش توالی توانست در کمتر از یک هفته، نسخههای بهینهشدهای از آنزیم فشرده SlugCas9 را تولید کند.
- این آنزیمهای جدید با موفقیت ژنهای APOC3 و PCSK9 مرتبط با بیماریهای قلبی را در سلولهای کشتشده ویرایش کردند.
- اندازه کوچک این آنزیمها، انتقال آنها را به داخل سلولهای بدن انسان از طریق ناقلهای ویروسی تسهیل میکند.
آنچه نمیدانیم
- هنوز مشخص نیست که این آنزیمهای تکاملیافته در مدلهای حیوانی زنده و پیچیده تا چه حد کارایی و ایمنی خود را حفظ میکنند.
- میزان دقیق ویرایشهای خارج از هدف در ژنوم کامل انسان هنوز به طور جامع ارزیابی نشده است.
- زمان دقیق آغاز کارآزماییهای بالینی انسانی برای درمان بیماریهای قلبی با این روش مشخص نیست.
روند رویداد
اکتبر ۲۰۲۶
انتشار مقاله در نشریه نیچر کامیونیکیشنز و معرفی پلتفرم نمایش توالی.
نوامبر ۲۰۲۶
اعلام رسمی موفقیت دانشگاه رایس در ویرایش ژنهای بیماری قلبی با آنزیمهای جدید.
- مهندسان زیستپزشکی
- تمرکز بر ارتقای ابزارهای مولکولی و غلبه بر محدودیتهای فیزیکی آنزیمها.
- متخصصان ژنتیک بالینی
- بررسی ایمنی و دقت ویرایشهای ژنتیکی در سلولهای انسانی.
- پژوهشگران قلب و عروق
- بررسی پتانسیل ویرایش ژن برای درمان ریشهای بیماریهای قلبی.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- متخصصان اخلاق زیستی
- نهادهای نظارتی دارویی
منابع
[1]Rice Universityمهندسان زیستپزشکیNew CRISPR proteins expand editing access to heart disease genes
مطالعه در Rice University →
[2]Nature Communicationsمهندسان زیستپزشکیSequence Display generates large-scale sequence–activity datasets for reprogramming SlugCas9 toward difficult-to-access PAMs
مطالعه در Nature Communications →
[3]MedicalXPressمتخصصان ژنتیک بالینیNew CRISPR proteins expand editing access to heart disease genes
مطالعه در MedicalXPress →
بیشتر در علم
مشاهده همه →زیستشناسی تکاملی
رد یک نظریه ۵۰ ساله درباره فرگشت؛ ژنهای حیاتی در برابر جهش محافظت نمیشوند
5 منبع
شبکههای ژنتیکی
ژن ZFX در کروموزوم X؛ کشف سازوکار ژنتیکی که مغز زنان را در برابر اوتیسم محافظت میکند
5 منبع
فرگشت آنتیبیوتیکها
تبادل ژن و فشار فرگشتی: سازوکار تنوعبخشی باکتریها به سلاحهای پپتیدی
4 منبع
زیستشناسی تکوینی
ردیابی شجره سلولی جنین موش با دستگاه ضبط ژنتیکی «ماشینتحریر دیانای»
7 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





