هوش مصنوعی با نظارت بر عملیات زمینی، تاخیرهای پنهان فرودگاهی را مهار می‌کند

شرط اساسی برای حفظ نظم در شبکه‌های پیچیده هوانوردی، تخلیه و بارگیری سریع هواپیماها در یک پنجره زمانی محدود است. وقتی یک هواپیما به گیت می‌رسد، ده‌ها فرآیند موازی از جمله سوخت‌گیری، تخلیه بار و نظافت کابین باید بدون هیچ‌گونه تداخلی انجام شوند تا پرواز بعدی در زمان مقرر باند را ترک کند.[1][2]

اما واقعیت عملیاتی در فرودگاه‌های پرترافیک نشان می‌دهد که این هماهنگی فیزیکی به ندرت طبق برنامه پیش می‌رود. بر اساس داده‌های جدیدی که در اواسط اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شد، هواپیماها در اروپا و آمریکای شمالی به طور متوسط ۱۱.۱ دقیقه بیشتر از زمان برنامه‌ریزی‌شده در توقفگاه‌ها باقی می‌مانند.[2][3]

این آمار بخشی از «گزارش عملیات زمینی ۲۰۲۶» است که توسط شرکت فناوری هوانوردی «آسایا» در جریان جشنواره جهانی هوانوردی در لیسبون پرتغال ارائه شد. این شرکت با تحلیل بیش از دو میلیون عملیات آماده‌سازی هواپیما، نشان داد که چگونه تاخیرهای کوچک در طول روز روی هم انباشته می‌شوند.[4][5]

کریستیان هن، مدیرعامل شرکت فناوری آسایا، در جریان این رویداد به اهمیت این دقایق از دست‌رفته اشاره کرد و ابعاد مالی آن را برای خطوط هوایی و فرودگاه‌ها بسیار سنگین و غیرقابل چشم‌پوشی دانست. او تاکید کرد که این تاخیرها ناشی از حوادث غیرمترقبه نیستند، بلکه ریشه در ضعف هماهنگی دارند.[4]

او در این باره گفت: «یازده دقیقه ممکن است رقم قابل‌توجهی به نظر نرسد، اما وقتی این زمان را در میلیون‌ها پرواز ضرب می‌کنیم، تاثیر آن بسیار عظیم است. هوش مصنوعی به تیم‌ها دید لحظه‌ای می‌دهد تا پیش از تبدیل شدن چند دقیقه به یک تاخیر بزرگ، وارد عمل شوند.»[3][4]

برآوردهای این شرکت نشان می‌دهد که حذف این تاخیر ۱۱ دقیقه‌ای در حدود ۴۰ میلیون پرواز سالانه، می‌تواند تا ۴۴ میلیارد دلار در هزینه‌های خطوط هوایی صرفه‌جویی کند. این رقم معادل تقریبا ۹۰ درصد از سود عملیاتی پیش‌بینی‌شده برای کل صنعت هوانوردی در سال ۲۰۲۶ است.[1][3]

گلوگاه اصلی در عملیات زمینی، فروپاشی یکباره یک بخش نیست، بلکه لغزش‌های ثانیه‌ای در وظایف مختلف است. گزارش نشان می‌دهد که در ۱۲ دقیقه نخست توقف، تفاوت چندانی بین بهترین و بدترین عملکردها وجود ندارد، اما پس از آن، تاخیرها به تدریج در فرآیندهای مختلف شکل می‌گیرند.[2][4]

به عنوان مثال، تاخیر دو و نیم دقیقه‌ای در تامین کترینگ، دو دقیقه در سوخت‌گیری و یک و نیم دقیقه در تخلیه بار، به آرامی روی هم انباشته می‌شوند. این لغزش‌های کوچک در نهایت باعث از دست رفتن پنجره پروازی و ایجاد اختلال در کل شبکه پروازی آن روز می‌شوند.[2]

راهکار ارائه‌شده برای حل این بحران، استفاده از دوربین‌های مجهز به هوش مصنوعی و بینایی ماشین برای نظارت لحظه‌ای بر تجهیزات و پرسنل زمینی است. این سیستم‌ها به جای مدیریت تاخیرها پس از وقوع، به تیم‌های عملیاتی هشدار می‌دهند که کدام بخش در حال عقب افتادن از برنامه است.[1][4]

این سیستم‌های مبتنی بر بینایی ماشین، با استفاده از دوربین‌های نصب‌شده در اطراف گیت‌ها، حرکت خودروهای حمل بار، ماشین‌های سوخت‌رسان و پله‌های مسافری را ردیابی می‌کنند. الگوریتم‌ها با تحلیل این داده‌های تصویری، هرگونه انحراف از زمان‌بندی استاندارد را تشخیص داده و به مدیران رمپ اطلاع می‌دهند.[4]

علاوه بر بهبود زمان‌بندی، این نظارت هوشمند به ارتقای ایمنی در محیط پرخطر اطراف هواپیما نیز کمک می‌کند. با تشخیص رفتارهای پرخطر یا قرارگیری تجهیزات در مناطق ممنوعه، سیستم می‌تواند پیش از بروز حوادث فیزیکی که منجر به زمین‌گیری طولانی‌مدت هواپیما می‌شوند، هشدارهای لازم را صادر کند.[4]

داده‌های مقایسه‌ای در سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که این فناوری تاثیر ملموسی بر عملکرد فرودگاه‌ها داشته است. بررسی ۱۲۵ هزار عملیات تحت نظارت هوش مصنوعی در هشت فرودگاه بزرگ، حاکی از کاهش چشمگیر زمان توقف و افزایش بهره‌وری در مقایسه با روش‌های سنتی بود.[2][3]

در این فرودگاه‌های مجهز به فناوری جدید، میانگین تاخیر در عملیات زمینی به ۷.۳ دقیقه کاهش یافت. این رقم در مقایسه با میانگین ۱۱.۴ دقیقه‌ای در ۲۰ فرودگاه مشابه که از روش‌های سنتی استفاده می‌کردند، نشان‌دهنده بهبود ۳۶ درصدی در تطابق با برنامه‌ریزی‌ها است.[2][3]

پیامدهای این تاخیرها فراتر از هزینه‌های مستقیم مالی است و مستقیما بر ظرفیت زیرساخت‌های فیزیکی فشار وارد می‌کند. بر اساس این گزارش، توقف‌های طولانی‌مدت و خارج از برنامه، حدود ۶ درصد از ظرفیت در دسترس گیت‌های فرودگاهی را در طول روز اشغال می‌کنند.[1][2]

در یک فرودگاه بزرگ با ۱۰۰ گیت خروجی، این ظرفیت هدررفته معادل نیاز به ساخت شش گیت جدید است. احداث چنین زیرساختی در شرایط فعلی، نیازمند سرمایه‌گذاری هنگفتی در حدود ۶۰۰ میلیون دلار و سال‌ها زمان برای تکمیل پروژه‌های عمرانی خواهد بود.[2][3]

جشنواره جهانی هوانوردی که از ۱۳ تا ۱۵ اکتبر در لیسبون برگزار شد، میزبان بیش از ۴۵۰۰ شرکت‌کننده و مدیر ارشد بود. تمرکز اصلی این رویداد در سال جاری، گذار از سیستم‌های سنتی به معماری‌های دیجیتال و استفاده از اتوماسیون برای حل چالش‌های مزمن صنعت هوانوردی بود.[5]

با توجه به رشد مداوم تقاضای مسافران و محدودیت‌های فیزیکی برای توسعه فرودگاه‌ها، خطوط هوایی اکنون بهینه‌سازی نرم‌افزاری را به عنوان سریع‌ترین مسیر برای افزایش ظرفیت می‌بینند. هوش مصنوعی با ایجاد شفافیت در محیط پرهرج‌ومرج رمپ پروازی، به عنوان یک گره‌گشای سیستمی عمل می‌کند و پایداری شبکه‌ها را تضمین می‌نماید.[1][5]