جهش بهای مواد غذایی در بازارهای جهانی؛ بالاترین رکورد چهار سال اخیر زیر سایه بحران‌های اقلیمی و گره‌های تجاری

اگرچه در آغاز سال پیش‌بینی می‌شد بازار جهانی خواربار پس از ماه‌ها نوسان سرانجام رنگ آرامش ببیند، تازه‌ترین گزارش‌های سازمان ملل تصویر دیگری ترسیم می‌کنند. هم‌نشینی دگرگونی‌های شدید آب‌وهوایی با انسدادهای مقطعی در مسیرهای آبی، بهای بین‌المللی مواد غذایی را به بالاترین سطح در نزدیک به چهار سال گذشته رسانده است.[3][5]

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) روز جمعه اعلام کرد شاخص معیار قیمت غذا در سپتامبر ۲۰۲۶ به میانگین ۱۳۶.۰ واحد رسیده است؛ آماری که از رشد ۱.۵ درصدی نسبت به ماه اوت و جهش ۵.۸ درصدی در قیاس با زمان مشابه سال پیش حکایت دارد و روند کاهشی ماه‌های اخیر را عملاً خنثی می‌کند.[2][4]

این شاخص که دماسنج ماهانه بهای سبدی از کالاهای کشاورزی پرمصرف در جهان به شمار می‌آید، از نوامبر ۲۰۲۲ تا این سطح بالا نرفته بود. هرچند نرخ گوشت و لبنیات اندکی افت کرد، اما این افت ملایم در سایه صعود تند قیمت دانه‌های روغنی، غلات و شکر به چشم نیامد.[2][4]

تنگنای غلات و گره خطوط کشتیرانی

شدیدترین تکانه‌ها در تالار معاملات غلات رخ داد؛ جایی که زیرشاخص غلات فائو با ۵.۱ درصد جهش ماهانه به ۱۲۲.۸ واحد رسید. گندم با رشدی ۶.۳ درصدی نسبت به اوت رکورد خود را از اوت ۲۰۲۳ جابه‌جا کرد و ذرت جهانی نیز هم‌زمان ۵.۶ درصد گران‌تر شد تا به قله سه سال اخیر برسد.[2][6]

بخش عمده این گرانی ریشه در گره‌های ژئوپلیتیک حمل‌ونقل دارد تا مزارع بی‌حاصل. گرفتگی گلوگاه‌های لجستیکی در حوزه دریای سیاه ظرفیت صادراتی این مسیر را به شدت محدود کرده و واردکنندگان را ناچار ساخته تا برای تضمین انبارها به سراغ فروشندگان جایگزین بروند؛ رقابتی فشرده که نرخ‌ها را در بازارهای در دسترس به سرعت بالا می‌برد.[2][4]

علاوه بر تنگناهای منطقه‌ای، نااطمینانی‌های جاری در ترانزیت کالا از طریق تنگه هرمز نیز هزینه‌های حمل‌ونقل، سوخت کشتی‌ها و بهای تمام‌شده کود شیمیایی را در سطحی بالا نگه داشته است؛ مسائلی که به‌طور مستقیم قیمت مواد خام مورد استفاده در صنایع سوخت زیستی را پشتیبانی و تغذیه می‌کند.[2]

ماکسیمو توررو، اقتصاددان ارشد فائو، با انتشار این داده‌ها یادآور شد که بازار هم‌زمان زیر فشار دو اهرم سنگین قرار دارد: «اختلالات در تنگه هرمز و دریای سیاه دست در دست شوک‌های اقلیمی گذاشته و انرژی، ترانزیت دریایی و کالاهای حیاتی سفره‌ها را تحت فشار گذاشته‌اند.»[4]

توررو هشدار داد که موج این افزایش قیمت خیلی زود از تالارهای تجاری به خریدهای روزمره مصرف‌کنندگان خواهد رسید: «در صورت تداوم این روند، اثرات گرانی مواد اولیه به سفره خانواده‌ها منتقل می‌شود، به‌ویژه در کشورهایی که برای انرژی و خوراک به‌شدت به واردات وابسته‌اند.»[4]

ضربات تغییرات اقلیمی بر شکر و دانه‌های روغنی

همگام با تنش‌های تجاری که شریان غلات را بسته، آب‌وهوای نامساعد نیز مزارع نیشکر و چغندر را تحت تأثیر قرار داده است. شاخص بهای شکر فائو در ماه سپتامبر با ۶.۱ درصد رشد به ۱۱۴.۰ واحد رسید که سقف جدیدی از آوریل ۲۰۲۵ و سومین ماه پیاپی صعودی را ثبت کرد.[2]

تنگنای عرضه شکر این فصل پهنه‌ای به وسعت نقشه جهان پیدا کرده است. در اتحادیه اروپا سردی و دگرگونی شرایط جوی همراه با کوچک‌تر شدن مساحت مزارع زیر کشت، بار چغندرقند را کاهش داده؛ از سوی دیگر، کم‌بارشی‌های ناشی از پدیده ال‌نینو مزارع هند را در وضعیت هشدار قرار داده است.[2]

حتی سرزمین‌هایی که باران کافی دیده‌اند از گزند بی‌موقع بودن بارش‌ها در امان نمانده‌اند. رگبارهای سیل‌آسای خارج از فصل در مناطق کلیدی مرکز-جنوب برزیل، ماشین‌های درو و روند برداشت نیشکر را کُند کرده و درست هم‌زمان با کاهش ذخایر جهانی، بر شیب نمودار بهای شکر افزوده است.[2]

روغن‌های گیاهی نیز مسیر اقلیمی مشابهی را پیمودند و شاخص آن‌ها به ۱۹۸.۶ واحد قد کشید. بهای بین‌المللی روغن نخل به علت خشکسالی درازمدت در کشورهای جنوب شرق آسیا و همچنین تقاضای پرحجم صنایع سوخت زیستی، برای چهارمین ماه پی‌درپی افزایش یافت.[2]

نگاهی به افق تولید و چشم‌انداز عرضه

با تمام این التهاب‌ها، برآوردها نشان می‌دهد حجم کل تولید غلات دنیا همچنان در سطحی کم‌نظیر قرار دارد. فائو مجموع برداشت جهانی غلات برای سال ۲۰۲۶ را ۲ میلیارد و ۹۷۹ میلیون تن پیش‌بینی می‌کند؛ رقمی که علی‌رغم خسارات آب‌وهوایی، دومین رکورد تاریخ از نظر حجم تولید به شمار می‌رود.[4]

با این حال، این حجم در مقایسه با سال ۲۰۲۵ کاهشی ۲.۱ درصدی را نشان می‌دهد که حاشیه امنیت بازار را برای رویارویی با بحران‌های بعدی باریک‌تر می‌کند. فائو همچنین برآورد خود از دادوستد بین‌المللی غلات در سال زراعی ۲۰۲۶/۲۷ را به دلیل گلوگاه‌های ترانزیتی گندم و ذرت، ۰.۷ درصد پایین آورده است.[4]

برای صنعت رستوران‌داری، کافه‌ها و عموم خانواده‌ها، پیام این گزارش روشن است: دوران بازنگری در منوها، جست‌وجوی مواد اولیه منعطف‌تر و برنامه‌ریزی اقتصادی سخت‌گیرانه‌تر ادامه خواهد داشت. با تثبیت قیمت روغن، آرد و شکر در این قله‌های چندساله، آرام گرفتن تورم مواد غذایی دست‌کم برای مدتی نامعلوم به تعویق افتاده است.[5]