کاهش چشمگیر مواد شیمیایی پایدار در رودخانههای انگلستان در پی ممنوعیتهای سختگیرانه
غلظت دو ماده شیمیایی بسیار ماندگار و تنظیمشده در رودخانههای انگلستان طی یک دهه گذشته و پس از وضع ممنوعیتهای شدید، حدود یکسوم کاهش یافته است. با وجود تداوم آلودگی ناشی از ترکیبات جدیدتر، این دادهها شاهدی عینی و قابل سنجش ارائه میدهند که نشان میدهد مقررات هدفمند زیستمحیطی میتوانند روند آلودگیهای انباشته گذشته را معکوس کنند.
به قلم اِلا فرجاد
این خبر را به اشتراک بگذارید
بررسیهای آماری نشان میدهد غلظت دو آلاینده شیمیایی بسیار سمی موسوم به «مواد پایدار» در رودخانههای انگلستان طی یک دهه اخیر حدود یکسوم کاهش یافته است. بین سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۵، سطوح ترکیب PFOS تا ۳۰ درصد و غلظت ماده PFOA تا ۲۹ درصد افت داشته است. این آمار از شواهد کمنظیر و قابل سنجشی حکایت دارد که ثابت میکند وضع قوانین و ضوابط زیستمحیطی میتواند بار آلودگیهای رسوبکرده از دهههای گذشته را مهار کند.[1][4]
این مجموعه داده که روز پنجشنبه از سوی سازمان محیطزیست انگلستان منتشر شد، حاصل آزمایش و تحلیل هزاران نمونه آب در سراسر این کشور است و تا به امروز، جامعترین ارزیابی از وضعیت ترکیبات پرفلوروآلکیل و پلیفلوروآلکیل (PFAS) در حوضههای آبریز این کشور به شمار میرود. نتایج این سنجشها مسیری رو به نزول و پایدار را برای ترکیباتی ثبت کرده که از ابتدا هدف ممنوعیتهای قانونی قرار گرفته بودند.[3][4]
در همین بازه زمانی نُهساله، پایش وضعیت آبزیان آب شیرین بهبودی شتابانتر را برملا ساخت؛ غلظت PFOS در بافت زیستی ماهیان حدود ۴۹ درصد ریزش داشته است. از آنجا که این ترکیبات پس از ورود به بدن موجودات زنده مستعد تجمع و تشدید زیستی در طول زنجیره غذایی هستند، این افت محسوس در بافت جانوران، کاهش واقعی مواجهه زیستبوم با این سموم را منعکس میکند.[4][5]
دکتر رابرت بردبرن، مدیر علمی سازمان محیطزیست، با اشاره به اینکه درک ساختار و رفتار این آلایندهها در مقایسه با ارزیابی کلی سال ۲۰۲۱ جهش عمدهای داشته، یادآور شد که شبکه پایش کنونی اکنون علاوه بر رودخانهها، دریاچهها، سفرههای آب زیرزمینی، مصبها و آبهای ساحلی را نیز در بر میگیرد؛ شبکهای گستردهتر که تثبیت این روند کاهشی را از دیدگاه آماری تایید میکند.[3][5]
مکانیسم مولکولی «مواد شیمیایی ماندگار»
خانواده مواد شیمیایی PFAS شامل گروه عظیمی از مولکولهای دستساز بشر است که از دهه ۱۹۳۰ سنتز شده و از دهه ۱۹۵۰ کاربرد صنعتی گسترده پیدا کردند. شاخصه بنیادی این خانواده، پیوند قوی بین اتمهای کربن و فلوئور است؛ پیوندی که در شیمی آلی جزو مستحکمترینها به شمار میرود. همین ویژگی مولکولی مقاومت استثنایی این مواد را در برابر حرارت، روغن و آب رقم زده و پای آنها را از ظروف نچسب گرفته تا فومهای آتشنشانی باز کرده است.[3][5]
اما همین ساختار محکم که این مواد را از دید صنعتی کارآمد میکرد، سرچشمه بحرانی عمیق برای طبیعت شد؛ زیرا این مولکولها از طریق فرایندهای بیولوژیکی یا عوامل طبیعی فرسایش خرد و تجزیه نمیشوند. وقتی این ذرات وارد رودخانه یا خاک شوند، قرنها بدون زوال باقی میمانند؛ خصلتی که سبب شد نام «مواد شیمیایی ماندگار» بر آنها نهاده شود.[1][3]
عدم تجزیه طبیعی این سموم باعث انباشت تدریجی آنها در زیستکره شد و بار آلودگی مضاعفی را در طول دههها پدید آورد. پژوهشهای پیشین پیوند معناداری میان سطوح بالای این مواد با عوارض جدی تندرستی نظیر آسیبهای بافتی در حیوانات و انواعی از سرطانها شناسایی کردند. این مستندات سرانجام نهادهای ناظر را ناگزیر کرد که با اولویتبندی خطرناکترین انواع این مواد، یعنی دو ترکیب پرکاربرد PFOS و PFOA، وارد عمل شوند.[1][5]
اقدام نظارتی و توسعه پایش
کاهش تند آمار آلودگی که این هفته اعلام شد، برآیند مستقیم مقررات بازدارندهای است که در دو دهه اخیر اجرایی شدند. بریتانیا مصرف PFOS را در سال ۲۰۱۰ قدغن کرد و در ادامه، محدودیتهای سفتوسختی را در سال ۲۰۲۰ برای PFOA به اجرا گذاشت. با قطع کردن منبع ورود ماده خام، زمان کافی به آبراههها داده شد تا بار آلودگی پیشین به تدریج رقیق شود و همراه جریان آب به دریا برود.[1][4]
سازمان محیطزیست در گزارش خود تاکید کرده است: «این کاهشهای چشمگیر در پهنههای طبیعی گواه آن است که مداخله قانونی میتواند به افت واقعی و محسوس آلایندههای قدیمی کلیدی منجر شود.» این دادهها روشن میکنند که گرچه ساختار شیمیایی این ذرات عمری بیپایان دارد، اما غلظت آنها در سامانههای پویای آب شیرین با مسدود کردن مسیرهای ورودی جدید مهارشدنی است.[4][5]
به منظور ردیابی دقیق این روند، سازمان محیطزیست سامانهای پیشرفته برای سنجش PFAS برپا کرده است؛ زیرساختی که امکان اندازهگیری بیش از ۶۰ گونه از این خانواده را در آب شیرین و ۴۵ گونه را در بافت نرمتنان و ماهیان فراهم میآورد و جایگزین آزمایشهای محدود و سنتی پیشین شده است.[3][4]
دکتر دیوید مگسون، پژوهشگر حوزه پزشکی قانونی محیطزیست در دانشگاه متروپولیتن منچستر، دستاوردهای ثبتشده در دهه اخیر را رو به جلو توصیف کرد و افزود که دسترسی به این بانک عظیم داده بر پایه هزاران نمونه، پیششرط بنیادین سنجش واقعیت محیطزیست و تمرکز نیروها بر پاکسازی نقاط بحرانی است.[5]
عامل تجمع زیستی در زنجیره غذایی
سقوط ۴۹ درصدی غلظت PFOS در ماهیان آب شیرین را شاید بتوان برجستهترین سنجه در گزارش تازه دانست. این ترکیبات تمایل شدیدی به پدیده زیستانباشتگی دارند، بدین معنا که به مرور در بدن موجود انباشته میشوند. شکارچی با تغذیه از طعمه آلوده، این زنجیره را ادامه داده و در نتیجه غلظت سم در هر سطح از شبکه غذایی بالاتر میرود.[3][4]
در نقطه اوج هرم غذایی، تجمع این ترکیبات میتواند چندین برابر غلظت موجود در بستر آب پیرامون باشد. بنابراین پاکسازی بافت ماهیان با سرعتی بالاتر از خود آب رودخانه، بیانگر آن است که چرخه بازجذب زیستی در حال فروپاشی است و پاکتر شدن آب، سطح پایه ورود سم به تمام پیکره حیات آبی را پایین آورده است.[4]
با وجود این، شتاب بازیابی اکوسیستم در تمام بسترهای آبی یکدست نیست. اگرچه رودخانهها و آبزیان آب شیرین بهبودی چشمگیری را بازتاب میدهند، دریاچهها به سبب ماندگاری طولانیتر و تعویض کندتر آب، همچنان تجمعات سنگینتری از این مواد را حفظ کردهاند. از سوی دیگر، جزرومد مداوم و دادههای تاریخی کوتاهتر در مصبها و آبهای ساحلی، رصد الگوهای بلندمدت را پیچیدهتر کرده است.[4]
فناوریهای نوین در آزمایش و شناسایی
توانایی نهادهای نظارتی در ثبت این کاهش، حاصل تحول در شیوه آزمون نمونهها بوده است؛ در گذشته، آزمایشگاهها منحصراً از روشهای «هدفمند» بهره میبردند که تنها به دنبال فهرستی از پیش تعیینشده از مولکولهای شناختهشده میگشت. از این رو، تغییر جزیی در فرمولاسیون توسط کارخانهها برای فرار از شناساگرها کافی بود تا تصویری گمراهکننده از پاکی محیط مخابره شود.[3][4]
پژوهشگران برای پر کردن این خلاء به سنجشهای «غیرهدفمند» و بررسی کل پیشسازهای قابل اکسایش روی آوردهاند؛ سازوکاری که مجموع فلوئور آلی موجود در نمونه را اندازهگیری میکند و ردی از مشتقات ناشناخته برجای میگذارد. به این ترتیب حتی در صورت طراحی مولکولهای تازه، بار کلی ترکیبات فلوئوردار مخفی نمیماند.[3][5]
دکتر مگسون استفاده سازمان محیطزیست از این رهیافتهای تحلیلی نوین را گامی تعیینکننده برای نقشهبرداری از کانونهای بحران دانست؛ او باور دارد که تعیین بار کل PFAS دست نهادهای مسئول را باز میگذارد تا خاستگاه آلایندگی را تا کارخانههای معین یا محلهای دفن زباله قدیمی تعقیب کنند و به جای سیاستگذاریهای کلی و نامتمرکز، تدابیر نقطهای بیندیشند.[5]
چالش مواد جایگزین و ناشناخته
با وجود دادههای امیدبخش درباره افت PFOS و PFOA، تصویر کلی بحران همچنان تیره است. این گروه شیمیایی دربرگیرنده بیش از ۱۰ هزار ماده مختلف است و آلودگی آنها کماکان بخشهای گستردهای از انگلستان را در بر میگیرد. دههها انباشت تاریخی در کنار جریان ورود مشتقات بدون نظارت، این مواد را همچنان به همنشین همیشگی منابع آب بدل ساخته است.[1][4]
همگام با وضع ممنوعیت برای زنجیرههای طویل مولکولی، صنایع به سراغ مشتقات نوظهور رفتند؛ ترکیباتی که اینک جای خالی پیشینیان خود را در رودخانهها پر کردهاند اما چون دیرتر به عرصه آمدهاند، فاقد حدآستانههای زیستمحیطی تدوینشده یا پژوهشهای سمشناسی طولانیمدت هستند.[2][3]
یکی از بزرگترین چالشهای روز، ترکیبات موسوم به زنجیره فوقکوتاه مانند «تریفلورواستیک اسید» است. سازمان محیطزیست به تازگی متدهای ویژهای برای ردگیری این ماده تدارک دیده که از فیلترهای آزمایش معمول عبور میکرد. بررسیهای اولیه نشان میدهد این مولکولهای سبکتر با سرعت بسیار بالا در سامانههای آبی جابهجا میشوند و کارایی فیلترهای کنونی تصفیه را به چالش میکشند.[3][4]
صحنه تقابل قانونگذاران و کارخانهها به بازی فرساینده تعقیب و گریز شبیه شده است؛ ممنوعیت قانونی یک ترکیب خاص مستلزم سالها گردآوری سند علمی است، در حالی که بخش صنعتی میتواند ظرف چند ماه دستکاری کوچکی در ساختار مولکول ایجاد کند و از تور بازرسی بگریزد. فعالان محیطزیست هشدار میدهند که این برخورد موردی، جریان ورود سموم شیمیایی به آبراهها را پیوسته حفظ خواهد کرد.[2][3]
گامهای بعدی در برنامه ملی بریتانیا
دادههای جدید ستون فقرات نخستین «برنامه جامع PFAS» بریتانیا را شکل خواهند داد که امسال معرفی شد. خطمشی محوری این برنامه، گذار از ممنوعیتهای تکبهتک و مواجهه با کل این دسته مواد شیمیایی به عنوان یک خانواده پرخطر است، رویکردی که قبول دارد مشکلی که تا عمق تولیدات نوین ریشه دوانده، درمان فوری و سادهای ندارد.[4][5]
اما هاردی، معاون وزیر محیطزیست، با استقبال از خروجیهای این گزارش از عزم جدی برای کاستن از سطح مواجهه شهروندان و طبیعت سخن گفت و اعلام کرد: «ما برای مهار مواد ماندگار از مسیر تدوین مقررات سختتر در مصرف، دستورالعملهای بازنگریشده، گسترش پایش میدانی و پشتیبانی از جایگزینهای ایمن در حرکتیم.»[5]
اقدامات پیشرو میتواند بازدارندگی کلی در استفاده از این مواد در کفهای آتشنشانی را شامل شود؛ موادی که سابقه آلودگی شدید منابع زیرزمینی پیرامون پایگاههای هوایی و نظامی را در کارنامه دارند. افزون بر این، لایحههایی در دست ارزیابی است تا دامنه توقف آلایندههای پایدار به دیگر حوزههای صنعتی نیز گسترش یابد.[5]
در نهایت، سامانبخشی به آلودگی برجامانده محتاج تخریب فیزیکی مولکولهاست و نه صِرف رقیقسازی آنها در آب. سازمان محیطزیست مطالعه بر روی آستانههای مجاز در آب و سازوکارهای پایش هواپایه را پی گرفته، هرچند که در حال حاضر، کورههای سوزاندن با حرارت بسیار بالا تنها روش در دسترس صنعتی برای انهدام کامل این پیوندها هستند؛ واقعیتی که نیاز مبرم به فناوریهای مدرن پاکسازی را گوشزد میکند.[3][5]
چرخش جهانی در قانونگذاری مواد شیمیایی
موفقیت راهکار بریتانیا در عقب راندن دو آلاینده محوری، بازتابی از یک پویش فرامرزی علیه مواد پایدار است. در اروپا، طرحی پیشنهادی در آژانس مواد شیمیایی اروپا در دست بررسی است که تولید، بهرهبرداری و دادوستد تمام گونههای PFAS و کالاهای متکی بر آنها را متوقف کند؛ تصمیمی که در صورت تصویب یکی از فراگیرترین ممنوعیتهای تاریخ صنعت به شمار خواهد رفت.[1][2]
گزارش رودخانههای انگلستان شاهدی معتبر برای این دست ابتکارات جهانی فرهم کرده است؛ چراکه منتقدان همواره بر طبل هزینههای گزاف اقتصادی در قیاس با بازده زیستمحیطی میکوبیدند و آلودگی را غیرقابل بازگشت میدانستند. اما گزارش پیشرو خط بطلانی بر این فرضیه کشید و عیان کرد بومسازگان به توقف منبع آلایندگی واکنش مثبت و ملموس نشان میدهد.[3][4]
با تمام این اوصاف، گذر از این مواد کاربردی چالشبرانگیز باقی مانده است. این ترکیبات ستون زنجیره تأمین بخشهای حساسی از پزشکی تا ساخت ریزتراشهها و ادوات انرژیهای تجدیدپذیر هستند و مهندسی جایگزینهایی که در شرایط اقلیمی و فیزیکی حاد همان بازدهی را بدون ایجاد خطر فراهم آورند، معمایی خطیر پیش پای جامعه علمی جهان است.[3][5]
نکات کلیدی
- غلظت ترکیبات PFOS و PFOA در رودخانههای انگلستان بین سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۵ به ترتیب ۳۰ درصد و ۲۹ درصد کاهش یافته است.
- میزان آلودگی در ماهیان آب شیرین افت شدیدتری نشان داده و غلظت PFOS در بافت آنها طی همین دوره حدود ۴۹ درصد پایین آمده است.
- این نتایج در پی ممنوعیتهای سختگیرانه مصرف برای این دو ماده شیمیایی پایدار در طول دو دهه اخیر به دست آمده است.
- با وجود این پیشرفت، هزاران نوع جدید و تنظیمنشده از خانواده PFAS همچنان وارد شبکههای آبی میشوند که نیاز به پایش گستردهتر را الزامی میکند.
آنچه نمیدانیم
- چه مدت طول خواهد کشید تا باقیمانده آلایندههای قدیمی به طور کامل در مصبها و آبهای ساحلی که چرخش آب کندتری دارند، تجزیه یا شسته شوند.
- پیامدهای بومشناختی و خطرات سلامت انسانی درازمدت ناشی از ورود ترکیبات جانشین با زنجیره بسیار کوتاه که جایگزین مواد ممنوعه شدهاند چیست.
- آیا گزارشهای علمی مستقل دادههای دولتی را تایید خواهند کرد، زیرا آمارهای کنونی تا حد زیادی متکی بر بیانیههای رسمی سازمان محیطزیست است.
- امیدواران به کارآمدی مقررات
- باور دارند که افت غلظت این دو آلاینده آشکارا نشان میدهد ممنوعیتهای نقطهای و نظارتهای انضباطی در معکوس ساختن جریان آلودگیهای مزمن حوضههای آبریز موفق بودهاند.
- تردیدگران علمی
- تاکید دارند که همزمان با فروکش کردن آلایندههای نسل قدیم، هزاران مولکول نوین بدون پشتوانه پژوهشی کافی در بومسازگان رها شده و تهدیدی پنهان محسوب میشوند.
- ناظران منافع عمومی
- روی پیامدهای گسترده این کاهش برای بومشناسی و بهداشت جامعه تکیه کرده و بر لزوم هوشیاری پیوسته و جلوگیری از ایجاد روزنههای حقوقی در صنعت پافشاری میکنند.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- شرکتهای ارائهدهنده خدمات و تصفیه آب
- صنایع و تولیدکنندگان مواد شیمیایی
- سازمانهای مردمنهاد زیستمحیطی محلی
منابع
[1]BBC Newsناظران منافع عمومیSignificant drop in levels of toxic 'forever' chemicals in England's rivers
مطالعه در BBC News →
[2]New Scientistتردیدگران علمیSome PFAS chemicals are declining in English rivers but others are appearing
مطالعه در New Scientist →
[3]Environment Agencyامیدواران به کارآمدی مقرراتUnderstanding PFAS: what the Environment Agency's research reveals about “forever chemicals”
مطالعه در Environment Agency →
[4]GOV.UKامیدواران به کارآمدی مقرراتPFAS sources, pathways, and environmental data (2026)
مطالعه در GOV.UK →
[5]GOV.UK Newsامیدواران به کارآمدی مقرراتNew report shows progress in cutting levels of 'forever chemicals' in England's rivers
مطالعه در GOV.UK News →
بیشتر در علم
مشاهده همه →فیزیولوژی سلولی
نسبت ۳.۵ به ۱: پمپ سدیم-پتاسیم چگونه شیب الکتروشیمیایی تمام عملکردهای عصبی و عضلانی را حفظ میکند
10 منبع
اندازهگیری لرزهای
معادله M0 = μAS: مقیاس بزرگای گشتاوری چگونه کل انرژی آزادشده در زلزله را محاسبه میکند؟
7 منبع
سرمایش غیرفعال
فیزیک بادگیرهای ایرانی: مکانیسم سرمایش غیرفعال و اثر دودکشی در معماری کویری
10 منبع
مهندسی باستانی
مهندسی خرداقلیم در چهارباغ: منطق هیدرولیک و گیاهشناسی باغهای ایرانی
11 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





