کشف قدیمی‌ترین کشتی غرق‌شده جهان با قدمت ۴۷۰۰ سال در سواحل ترکیه

در آب‌های گرم و شور دریای مدیترانه، یک محدودیت بی‌رحمانه برای باستان‌شناسان وجود دارد و آن این است که چوب دوام نمی‌آورد. کرم‌های کشتی و میکروارگانیسم‌های دریایی هر ساختار چوبی را در عرض چند قرن می‌بلعند، بنابراین اثبات وجود یک کشتی باستانی تنها در صورتی ممکن است که محموله آن در برابر زمان مقاومت کند.

اکنون در سواحل جنوبی ترکیه، این شرط به شکلی استثنایی برآورده شده است. تیمی از پژوهشگران در عمق ۳۰ متری آب‌های جزیره ککووا، مجموعه‌ای از ظروف سفالی را یافته‌اند که بقایای یک کشتی تجاری از اوایل عصر برنز را نمایندگی می‌کند.[1]

قدمت این کشتی بین ۴۴۰۰ تا ۴۷۰۰ سال، یعنی حدود ۲۷۰۰ تا ۲۴۰۰ پیش از میلاد تخمین زده می‌شود که هم‌زمان با ساخت هرم بزرگ جیزه است. هاکان اونیز، دانشیار دانشگاه آک‌دنیز، می‌گوید: «این سایت باستان‌شناسی مانند یک کپسول زمان در بستر دریا عمل می‌کند.»[2]

کشف این محموله، رکورد پیشین را که متعلق به کشتی غرق‌شده جزیره دوکوس در یونان با قدمت ۴۲۰۰ سال بود، جابه‌جا کرد. اگرچه بدنه چوبی این شناور ۱۰ متری کاملاً از بین رفته است، اما پراکندگی کوزه‌ها و لنگرهای سنگی، تصویر دقیقی از ابعاد و ظرفیت بارگیری آن ارائه می‌دهد.

رازهای نهفته در سفال‌های باستانی

تاریخ‌گذاری این سایت زیرآبی به دلیل نبود قطعات چوبی، کاملاً بر اساس سبک و شکل ظروف سفالی انجام شده است. در ابتدا تصور می‌شد این کوزه‌ها متعلق به دوره‌های جدیدتر باشند، اما بررسی‌های دقیق‌تر نشان داد که آن‌ها با نمونه‌های یافت‌شده در مصر و خاورمیانه تطابق کامل دارند.[2]

بیش از ۳۰ کوزه بزرگ که به آن‌ها آمفورا گفته می‌شود، در شیب صخره‌ای بستر دریا پراکنده شده‌اند. این ظروف دارای دو دسته، یک پایه تخت و یک برآمدگی در میانه خود هستند که از ویژگی‌های بارز سفالگری اوایل عصر برنز در منطقه دره اردن محسوب می‌شود.

در کنار این کوزه‌ها، غواصان سه لنگر سنگی بزرگ را نیز کشف کردند که دو مورد از آن‌ها دارای سه سوراخ و دیگری تک‌سوراخه است. حمل چندین لنگر در سفرهای دریایی باستانی یک رویه استاندارد بود، زیرا جریان‌های شکافنده و طوفان‌های ناگهانی همواره جان دریانوردان را تهدید می‌کردند.

شگفت‌انگیزترین بخش این اکتشاف، باقی ماندن بقایای مواد آلی در داخل برخی از این کوزه‌ها پس از گذشت نزدیک به پنج هزاره است. کارین سوادا، باستان‌شناس دانشگاه مک‌کواری استرالیا که در حال بررسی این رسوبات است، می‌گوید حجم مواد به‌جامانده در ته ظروف فراتر از حد انتظار بوده است.[2]

اقتصاد و زندگی دریانوردان عصر برنز

آزمایش‌های شیمیایی اولیه نشان می‌دهد که این کشتی تجاری احتمالاً حامل روغن زیتون، شراب یا صمغ درختان بوده است. این محصولات در دنیای باستان کالاهایی لوکس و استراتژیک محسوب می‌شدند که اقتصاد تمدن‌های نوظهور را به یکدیگر پیوند می‌دادند.

در میان محموله، یک کوزه با ویژگی‌های کاملاً متفاوت توجه محققان را به خود جلب کرده است. این ظرف دارای علائم خاص و دو سوراخ در بدنه خود است که نشان می‌دهد احتمالاً از آن به عنوان مَشک برای تهیه کره یا پنیر استفاده می‌شده است.

وجود چنین ابزاری در یک کشتی تجاری، فرضیه جالبی را درباره زندگی روزمره ملوانان عصر برنز مطرح می‌کند. پژوهشگران احتمال می‌دهند که دریانوردان بزهای زنده را با خود به سفرهای طولانی می‌بردند تا در طول مسیر از شیر تازه آن‌ها برای تغذیه خدمه استفاده کنند.

این جزئیات کوچک، تمرکز باستان‌شناسان را از تجارت کلان به سمت چالش‌های بقا در دریا معطوف کرده است. هاکان اونیز در این باره می‌گوید: «ما نخستین انسان‌هایی هستیم که پس از ۵۰۰۰ سال این اشیا را لمس می‌کنیم؛ من همواره به ملوانانی فکر می‌کنم که هرگز به خانه بازنگشتند.»[2]

شبکه‌های تجاری شرق مدیترانه

تحلیل خاک رس به کار رفته در ساخت آمفوراها نشان می‌دهد که این ظروف در کارگاه‌های منطقه شام، در امتداد سواحل شرقی مدیترانه تولید شده‌اند. این امر مسیر حرکت کشتی را از جنوب به سمت شمال و غرب ترسیم می‌کند.

مهمت نوری ارسوی، وزیر فرهنگ و گردشگری ترکیه، در بیانیه‌ای اعلام کرد: «یافت شدن نمونه‌های مشابه این کوزه‌ها در مصر، تروآ و کرت، برای درک شبکه‌های تجاری که جغرافیاهای مختلف را از طریق مسیرهای دریایی به هم متصل می‌کردند، اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد.»

مقصد نهایی این کشتی بدفرجام احتمالاً شهر باستانی تروآ در شمال غربی آناتولی یا مراکز تمدن مینوسی در جزیره کرت بوده است. با این حال، جریان‌های آبی قدرتمند و بادهای مخالف در اطراف جزیره ککووا، این سفر تجاری را به یک تراژدی مرگبار تبدیل کردند.

این سایت باستان‌شناسی اکنون به عنوان نخستین شواهد فیزیکی و علمی از وجود مسیرهای فعال دریانوردی در اوایل عصر برنز شناخته می‌شود. متون تاریخی پیشین به این تجارت اشاره کرده بودند، اما یافتن یک کشتی غرق‌شده از آن دوران، حلقه مفقوده این پازل تاریخی را تکمیل کرد.

چشم‌انداز کاوش‌های آینده

عملیات استخراج و مستندسازی این سایت زیرآبی با چالش‌های فراوانی روبه‌رو بوده است. بسیاری از کوزه‌ها در میان صخره‌ها گیر کرده و با لایه‌های ضخیمی از رسوبات و جلبک‌های دریایی پوشیده شده‌اند که پاکسازی آن‌ها نیازمند دقت و زمان زیادی است.

تیم تحقیقاتی قصد دارد در فصول آینده کاوش، بستر شنی اطراف صخره‌ها را با دقت بیشتری جستجو کند. آن‌ها امیدوارند که در زیر لایه‌های ماسه، قطعاتی از تجهیزات ناوبری یا حتی بقایای اسکلتی خدمه کشتی را که از گزند جریان‌های آب در امان مانده‌اند، کشف کنند.[1]

نتایج کامل آزمایش‌های شیمیایی روی رسوبات داخل کوزه‌ها در ماه‌های آینده منتشر خواهد شد. این داده‌ها می‌توانند نقشه دقیق‌تری از محصولات کشاورزی مبادله‌شده در عصر برنز و رژیم غذایی مردمان آن دوران ارائه دهند.[2]

در نهایت، کشف کشتی ککووا استانداردهای باستان‌شناسی زیرآب را ارتقا داده است. این یافته به محققان نشان داد که حتی در غیاب کامل ساختارهای چوبی، بستر دریا همچنان می‌تواند اسرار شگفت‌انگیزی از سپیده‌دم تمدن بشری را در خود حفظ کند.