مکران در برابر زاگرس: چرا ایران دو نوع کاملاً متفاوت از زلزله را تجربه می‌کند؟

وقتی صحبت از زلزله در ایران می‌شود، بیشتر مردم یک تصویر ذهنی واحد دارند: دو توده عظیم خشکی که با قدرت به هم برخورد می‌کنند و زمین را در هم می‌شکنند. این تصور که تمام زلزله‌های فلات ایران ناشی از تصادف مستقیم صفحات تکتونیکی است، یک اشتباه رایج است. در حالی که این مکانیسم در غرب و جنوب غربی کشور کاملاً صادق است، اما در گوشه جنوب شرقی ایران، موتور زمین‌شناختی کاملاً متفاوتی در حال کار است؛ موتوری که به جای چین دادن زمین، آن را به اعماق می‌بلعد.[1][3]

برای درک این تفاوت، ابتدا باید به کوه‌های زاگرس نگاه کنیم. در این منطقه، صفحه تکتونیکی عربستان با سرعتی حدود ۲ تا ۲.۵ سانتی‌متر در سال به سمت شمال حرکت کرده و به صفحه اوراسیا می‌کوبد. از آنجا که هر دو صفحه از نوع «پوسته قاره‌ای» و نسبتاً سبک هستند، هیچ‌کدام حاضر نیستند به زیر دیگری بروند. نتیجه این مقاومت، یک «برخورد قاره‌ای» است که باعث مچاله شدن، ضخیم شدن و بالا آمدن پوسته زمین و تشکیل رشته‌کوه‌های عظیم زاگرس شده است.[1][3]

این برخورد مداوم، زاگرس را به یکی از لرزه‌خیزترین مناطق جهان تبدیل کرده است. با این حال، زلزله‌های این منطقه ویژگی‌های خاص خود را دارند. آن‌ها معمولاً کم‌عمق هستند (بیشتر در عمق کمتر از ۲۰ کیلومتر رخ می‌دهند) و بزرگی آن‌ها به ندرت از ۷ ریشتر فراتر می‌رود. دلیل این امر، وجود لایه‌های ضخیم رسوبی و گنبدهای نمکی در زیر زاگرس است که مانند یک بالشتک عمل کرده و فشار تکتونیکی را به جای یک پارگی عظیم، در قالب هزاران زلزله کوچک‌تر و متوسط پخش می‌کنند.[1][3]

اما اگر خط ساحلی را به سمت شرق و منطقه مکران (از تنگه هرمز تا مرز پاکستان) دنبال کنیم، قواعد بازی کاملاً تغییر می‌کند. در اینجا، لبه جلویی صفحه عربستان دیگر قاره‌ای نیست، بلکه از «پوسته اقیانوسی» متراکم‌تر و سنگین‌تری تشکیل شده است. این تفاوت در چگالی باعث می‌شود که صفحه عربستان به جای برخورد شاخ‌به‌شاخ، به آرامی به زیر صفحه اوراسیا شیرجه بزند. این فرآیند که «فرورانش» نامیده می‌شود، گودال مکران را در کف دریای عمان شکل داده است.[4]

فرورانش مکران یکی از منحصربه‌فردترین نمونه‌ها در جهان است. صفحه اقیانوسی با زاویه‌ای بسیار کم (حدود ۲ تا ۸ درجه) به زیر زمین می‌لغزد. در حین این لغزش، لایه‌های ضخیم رسوبات کف دریا مانند برف جلوی پاروی برف‌روب تراشیده شده و توده‌ای عظیم به نام «منشور افزایشی» را می‌سازند که یکی از بزرگترین نمونه‌های روی زمین است. این رسوبات ضخیم، مکانیسم تولید زلزله را به شدت تغییر می‌دهند.[2]

برخلاف زاگرس که انرژی خود را پیوسته تخلیه می‌کند، مناطق فرورانش مانند مکران پتانسیل قفل شدن در مساحت‌های بسیار وسیع را دارند. وقتی این صفحات قفل‌شده در نهایت رها شوند، زلزله‌های «مگاتراست» با بزرگی ۸ یا ۹ ریشتر تولید می‌کنند. زلزله ۸.۱ ریشتری سال ۱۹۴۵ در مکران شرقی که باعث ایجاد سونامی مرگباری در سواحل اقیانوس هند شد، نمونه‌ای از این قدرت پنهان است. جابجایی ناگهانی کف دریا در این نوع زلزله‌ها، حجم عظیمی از آب را جابجا کرده و امواج سونامی را به سمت سواحل روانه می‌کند.[4]

یکی از بزرگترین معماهای علمی در حال حاضر، رفتار بخش غربی مکران (سواحل ایران) است. این بخش در تاریخ ثبت‌شده، زلزله‌های بزرگ بسیار کمی را تجربه کرده است. دانشمندان در حال بررسی این موضوع هستند که آیا این آرامش به معنای لغزش نرم و بدون زلزله صفحات روی یکدیگر است، یا اینکه گسل‌ها کاملاً قفل شده و در حال جمع‌آوری انرژی برای یک زلزله مگاتراست عظیم در آینده هستند. رسوبات ضخیم و آب‌های محبوس در آن‌ها نقش مهمی در روان‌کاری یا قفل شدن این گسل‌ها ایفا می‌کنند.[2]

درک این دو مکانیسم متفاوت — برخورد مچاله‌کننده در زاگرس و شیرجه عمیق در مکران — برای ارزیابی خطرات طبیعی حیاتی است. ایران در نقطه تلاقی این دو رژیم تکتونیکی قرار دارد و منطقه گذار بین آن‌ها یکی از پیچیده‌ترین گره‌های زمین‌شناختی خاورمیانه است. این تنوع ساختاری نشان می‌دهد که چرا آمادگی در برابر زلزله در ایران نمی‌تواند یک نسخه واحد داشته باشد؛ غرب کشور با لرزش‌های مداوم و مخرب روبرو است، در حالی که جنوب شرق باید برای خطر نادر اما سهمگین مگاتراست‌ها و سونامی‌ها آماده باشد.[1][5]