رفتن به محتوای اصلی
واپاشی ذراتآزمایشگاه سرن· 6 دقیقه مطالعه· در علم

کشف شواهد واپاشی فوق‌العاده نادر ذرات بنیادی در سرن پس از ۴۲ سال جست‌وجو

فیزیکدانان در برخورددهنده هادرونی بزرگ (LHC) پس از بیش از چهار دهه جست‌وجو، شواهدی از یک واپاشی بسیار نادر ذرات بنیادی را ثبت کردند. این رویداد که تنها یک بار در هر ۱۰ میلیارد ذره رخ می‌دهد، محدودیت‌های جدیدی برای کشف فیزیک ناشناخته ایجاد می‌کند.

به قلم آرش رضایی

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

فیزیکدانان در برخورددهنده هادرونی بزرگ (LHC) در سازمان اروپایی پژوهش‌های هسته‌ای (سرن)، پس از ۴۲ سال جست‌وجوی مداوم، سرانجام شواهدی از یک واپاشی فوق‌العاده نادر ذرات بنیادی را کشف کردند. این یافته که در سوم نوامبر ۲۰۲۶ توسط همکاری بین‌المللی LHCb اعلام شد، نشان‌دهنده تبدیل یک ذره ناپایدار به نام مزون B0 به دو میون است.[1][2]

این رویداد به قدری نادر است که بر اساس پیش‌بینی‌های نظری، تنها یک بار در هر ۱۰ میلیارد ذره حاوی کوارک «زیبا» رخ می‌دهد. ثبت این سیگنال ضعیف در میان انبوهی از داده‌های پس‌زمینه، دستاوردی بزرگ برای فیزیک ذرات محسوب می‌شود و به دانشمندان اجازه می‌دهد تا درک خود را از بنیادی‌ترین قوانین طبیعت محک بزنند.[3][5]

دکتر هری کلیف، فیزیکدان آزمایشگاه کاوندیش در دانشگاه کمبریج که رهبری تیم تحلیل داده‌ها را بر عهده داشت، این کشف را یک امتیاز ویژه توصیف کرد. او اشاره کرد که جست‌وجو برای یافتن این واپاشی خاص از سال ۱۹۸۴ و پیش از تولد او آغاز شده بود و اکنون محققان در حال ورود به دنیای ناشناخته‌ها هستند.[1][5]

سطح اطمینان آماری این یافته ۳.۲ سیگما گزارش شده است که در دنیای فیزیک ذرات برای اعلام «شواهد اولیه» کافی است. اگرچه این عدد هنوز به استاندارد طلایی ۵ سیگما برای تایید قطعی یک کشف نرسیده است، اما این نخستین بار است که یک آزمایش واحد توانسته شواهد قدرتمندی از این فرآیند ارائه دهد.[2][4]

واپاشی مزون B0 به دو میون تنها یک بار در هر ۱۰ میلیارد ذره رخ می‌دهد.

مکانیسم واپاشی و اهمیت آن

مزون B0 یک ذره زیراتمی بسیار کوتاه عمر است که از یک کوارک زیبا و یک پادکوارک پایین تشکیل شده است. این ذرات که در جریان برخوردهای پرانرژی پروتون‌ها تولید می‌شوند، تنها حدود ۱.۵ تریلیونیوم ثانیه دوام می‌آورند و سپس به ذرات سبک‌تر و پایدارتر واپاشی می‌کنند.[1][2]

در این واپاشی خاص، مزون B0 به یک جفت میون تبدیل می‌شود که ذراتی مشابه الکترون‌ها اما با جرمی حدود ۲۰۷ برابر بیشتر هستند. نکته کلیدی این است که در مدل استاندارد فیزیک ذرات، این تبدیل نمی‌تواند به طور مستقیم رخ دهد و نیازمند واسطه‌های کوانتومی پیچیده‌ای است.[4][5]

این فرآیند تنها از طریق حلقه‌های کوانتومی شامل ذرات سنگینی مانند بوزون‌های W و کوارک‌های سر امکان‌پذیر است. به همین دلیل، هرگونه ذره ناشناخته و سنگین دیگری که در طبیعت وجود داشته باشد، می‌تواند در این حلقه‌های کوانتومی دخالت کرده و نرخ وقوع این واپاشی را تغییر دهد.[4]

دقیقاً همین حساسیت بالا به ذرات ناشناخته است که این واپاشی نادر را به ابزاری قدرتمند برای جست‌وجوی فیزیک جدید تبدیل می‌کند. اگر نرخ اندازه‌گیری شده با پیش‌بینی‌های نظری تفاوت معناداری داشته باشد، این انحراف می‌تواند نخستین نشانه مستقیم از وجود ذراتی باشد که تاکنون از چشم بشر پنهان مانده‌اند.[3][4]

ورود به دنیای زپتوورس

دانشمندان این مقیاس از فیزیک را با نام «زپتوورس» می‌شناسند؛ دنیایی که در فواصل بی‌نهایت کوچک، در حدود یک میلیاردیم تریلیونیوم متر بررسی می‌شود. در این ابعاد بسیار ریز، نیروهای بنیادی و ذرات جدیدی ممکن است پنهان شده باشند که می‌توانند به حل بزرگترین معماهای کیهان کمک کنند.[3][5]

یکی از این معماهای بزرگ، ماهیت ماده تاریک است که بخش عمده‌ای از جرم جهان را تشکیل می‌دهد اما هیچ‌گونه برهم‌کنش مستقیمی با نور ندارد. فیزیکدانان امیدوارند که با مطالعه دقیق رویدادهای نادری مانند واپاشی مزون B0، بتوانند ردپایی از ذرات تشکیل‌دهنده ماده تاریک را در این مقیاس‌ها پیدا کنند.[2][5]

تجهیزات پیشرفته آشکارساز LHCb که امکان ردیابی دقیق ذرات را فراهم می‌کنند.

پروفسور کانر فیتزپاتریک از دانشگاه منچستر معتقد است که این واپاشی یک مسیر طلایی برای مشاهده اثرات فیزیک فراتر از دانش کنونی ماست. به گفته او، نتایج این آزمایش درک ما را از طبیعت در بنیادی‌ترین سطح آن گسترش می‌دهد و مسیر را برای کشفیات آینده هموار می‌سازد.[3]

با وجود این انتظارات، نتایج اخیر آزمایش LHCb تطابق بسیار خوبی با پیش‌بینی‌های مدل استاندارد نشان می‌دهد. نرخ اندازه‌گیری شده برای این واپاشی حدود ۱.۲۶ در هر ۱۰ میلیارد است، در حالی که مدل استاندارد عدد ۱.۰۳ در هر ۱۰ میلیارد را پیش‌بینی کرده بود.[1][4]

این همخوانی به معنای شکست در یافتن فیزیک جدید نیست، بلکه محدودیت‌های بسیار سخت‌گیرانه‌تری را برای ویژگی‌های ذرات فرضی تعیین می‌کند. اکنون فیزیکدانان می‌دانند که ذرات ناشناخته در چه محدوده‌هایی از جرم و انرژی نمی‌توانند پنهان شوند و جست‌وجوهای آینده باید روی چه مناطقی متمرکز شوند.[4][5]

نقش فناوری‌های نوین در این دستاورد

دستیابی به این نتایج بدون ارتقای گسترده تجهیزات آزمایش LHCb در سال‌های اخیر غیرممکن بود. از سال ۲۰۲۴، این آشکارساز توانایی ثبت برخوردهای ذرات را با نرخی تا پنج برابر بیشتر از گذشته پیدا کرده است که حجم عظیمی از داده‌های ارزشمند را تولید می‌کند.[2][3]

تیم تحقیقاتی برای رسیدن به این کشف، داده‌های جمع‌آوری شده در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ را با داده‌های قدیمی‌تر مربوط به سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۸ ترکیب کردند. این ترکیب داده‌ها، همراه با افزایش شدت پرتوهای پروتون، حساسیت آزمایش را به شکل بی‌سابقه‌ای افزایش داد.[2][4]

یکی از اجزای کلیدی در این ارتقا، سیستم مکان‌یاب راسی است که در فاصله تنها پنج میلی‌متری از پرتوهای پروتون قرار دارد. این سیستم که با مشارکت گسترده دانشگاه‌های بریتانیا ساخته شده است، به دانشمندان اجازه می‌دهد تا نقطه دقیق واپاشی ذرات را ردیابی کنند.[5]

علاوه بر سخت‌افزارهای پیشرفته، استفاده از الگوریتم‌های یادگیری ماشین نقش حیاتی در این موفقیت داشته است. محققان با آموزش هوش مصنوعی توانستند سیگنال‌های بسیار ضعیف مربوط به واپاشی مزون B0 را از میان میلیاردها رویداد پس‌زمینه و نویزهای مزاحم فیلتر کرده و استخراج کنند.[2][5]

مقایسه نرخ اندازه‌گیری شده واپاشی با پیش‌بینی‌های مدل استاندارد فیزیک ذرات.

تاریخچه چهار دهه جست‌وجو

تلاش برای یافتن این واپاشی خاص سابقه‌ای طولانی در فیزیک ذرات دارد. نخستین جست‌وجوها در سال ۱۹۸۴ توسط آزمایش CLEO در ایالات متحده آغاز شد، اما به دلیل محدودیت‌های تکنولوژیک آن زمان، محققان تنها توانستند حدهای بالایی برای احتمال وقوع این فرآیند تعیین کنند.[4]

در دهه‌های بعد، شتاب‌دهنده‌های مختلفی در سراسر جهان تلاش کردند تا این سیگنال را شکار کنند. با این حال، نادر بودن بیش از حد این رویداد باعث شد تا تمامی این تلاش‌ها بدون ثبت شواهد قطعی به پایان برسند و چشم امید فیزیکدانان به سرن دوخته شود.[1][4]

پروفسور گای ویلکینسون از دانشگاه آکسفورد، آزمایش LHCb را یکی از داستان‌های موفقیت بزرگ سرن می‌داند. او یادآوری می‌کند که ایده اولیه این پروژه در سال ۱۹۹۵ شکل گرفت و اکنون پس از گذشت بیش از سه دهه، در حال ارائه نتایجی خیره‌کننده است.[1]

این دستاورد همچنین نشان‌دهنده اهمیت همکاری‌های بین‌المللی در پیشبرد علم است. صدها دانشمند و مهندس از ده‌ها کشور مختلف، سال‌ها زمان خود را صرف طراحی، ساخت و تحلیل داده‌های این آزمایش پیچیده کرده‌اند تا مرزهای دانش بشری را یک گام به جلو ببرند.[3][5]

گام‌های بعدی در فیزیک ذرات

با وجود اهمیت بالای این شواهد، کار محققان LHCb هنوز به پایان نرسیده است. هدف بعدی این تیم، جمع‌آوری داده‌های بیشتر در سال‌های آینده است تا بتوانند سطح اطمینان آماری را از ۳.۲ سیگما به مرز ۵ سیگما برسانند و این رویداد را به عنوان یک کشف رسمی ثبت کنند.[4][5]

تصویرسازی: محققان در حال تحلیل داده‌های حاصل از برخوردهای پرانرژی در اتاق کنترل.

برنامه‌ریزی‌ها برای ارتقای مجدد برخورددهنده هادرونی بزرگ در دهه ۲۰۳۰ میلادی در حال انجام است. این ارتقای جدید می‌تواند نرخ جمع‌آوری داده‌ها را بار دیگر تا ده برابر افزایش دهد و به فیزیکدانان اجازه دهد تا واپاشی‌های حتی نادرتر از این را نیز مورد مطالعه قرار دهند.[5]

علاوه بر واپاشی مزون B0، محققان در این مطالعه توانستند دقیق‌ترین اندازه‌گیری‌ها را از واپاشی مشابه دیگری به نام Bs به دو میون ارائه دهند. این واپاشی که پیش‌تر در سال ۲۰۱۵ مشاهده شده بود، اکنون با دقتی بی‌سابقه اندازه‌گیری شده و ابزار دیگری برای آزمون مدل استاندارد فراهم کرده است.[2][3]

در نهایت، این کشف نشان می‌دهد که طبیعت هنوز رازهای بسیاری برای پنهان کردن دارد. هرچند مدل استاندارد فیزیک تاکنون در برابر تمام آزمون‌ها مقاومت کرده است، اما جست‌وجو در اعماق زپتوورس برای یافتن قطعات گمشده پازل کیهان با قدرت ادامه خواهد یافت.[1][4]

نکات کلیدی

  • محققان آزمایش LHCb در سرن شواهدی از واپاشی بسیار نادر مزون B0 به دو میون را با سطح اطمینان ۳.۲ سیگما ثبت کردند.
  • این رویداد فوق‌العاده نادر است و طبق پیش‌بینی‌های نظری تنها در یک مورد از هر ۱۰ میلیارد ذره حاوی کوارک زیبا رخ می‌دهد.
  • جست‌وجو برای یافتن این واپاشی خاص از سال ۱۹۸۴ آغاز شده بود و اکنون با ارتقای تجهیزات برخورددهنده هادرونی بزرگ ممکن شده است.
  • نتایج به‌دست‌آمده با مدل استاندارد فیزیک همخوانی دارد و محدودیت‌های جدیدی برای ذرات ناشناخته در مقیاس‌های بسیار کوچک (زپتوورس) ایجاد می‌کند.

آنچه نمی‌دانیم

  • آیا با جمع‌آوری داده‌های بیشتر در سال‌های آینده، سطح اطمینان این شواهد به ۵ سیگما (کشف قطعی) خواهد رسید؟
  • دقیقاً چه ذرات ناشناخته‌ای ممکن است در حلقه‌های کوانتومی این واپاشی نادر پنهان شده باشند؟
  • آیا ارتقای شتاب‌دهنده‌ها در دهه ۲۰۳۰ میلادی سرانجام انحرافی از مدل استاندارد را آشکار خواهد کرد؟

روند رویداد

  1. ۱۹۸۴

    آغاز نخستین تلاش‌ها برای یافتن واپاشی نادر مزون B0 توسط آزمایش CLEO در ایالات متحده.

  2. ۱۹۹۵

    شکل‌گیری ایده اولیه و آغاز طراحی آزمایش LHCb در سازمان اروپایی پژوهش‌های هسته‌ای (سرن).

  3. ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۸

    جمع‌آوری داده‌های اولیه توسط برخورددهنده هادرونی بزرگ که زمینه‌ساز تحلیل‌های بعدی شد.

  4. ۲۰۲۴

    ارتقای گسترده تجهیزات آزمایش LHCb و افزایش پنج برابری نرخ ثبت برخوردهای ذرات.

  5. نوامبر ۲۰۲۶

    اعلام رسمی ثبت شواهد واپاشی مزون B0 به دو میون با سطح اطمینان ۳.۲ سیگما پس از ۴۲ سال.

مدافعان مدل استاندارد 60%جست‌وجوگران فیزیک جدید 40%
مدافعان مدل استاندارد
معتقدند که تطابق این نتایج با پیش‌بینی‌ها، قدرت و استحکام بی‌نظیر مدل استاندارد فیزیک ذرات را بار دیگر ثابت می‌کند.
جست‌وجوگران فیزیک جدید
این نتایج را ابزاری برای محدود کردن فضای جست‌وجوی ذرات ناشناخته و هدایت آزمایش‌های آینده در مقیاس زپتوورس می‌دانند.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • نظریه‌پردازان مدل‌های جایگزین فیزیک
  • متخصصان کیهان‌شناسی و ماده تاریک

منابع

پوشش منابع

5 منبع

2 دیدگاه شناسایی‌شده

مدافعان مدل استاندارد 60%جست‌وجوگران فیزیک جدید 40%
  1. [1]Sci.Newsمدافعان مدل استاندارد

    CERN Physicists Find Evidence of Ultra-Rare Particle Decay

    مطالعه در Sci.News →
  2. [2]University of Oxfordجست‌وجوگران فیزیک جدید

    Evidence of rarest particle decay after 42-year search

    مطالعه در University of Oxford →
  3. [3]UK Research and Innovationجست‌وجوگران فیزیک جدید

    UK physicists find first evidence of rarest beauty particle decay at CERN

    مطالعه در UK Research and Innovation →
  4. [4]ShiftDeleteمدافعان مدل استاندارد

    CERN's LHCb reports 3.2 sigma evidence for a B0 meson decaying into two muons

    مطالعه در ShiftDelete →
  5. [5]University of Birminghamجست‌وجوگران فیزیک جدید

    Physicists uncover evidence of one of nature's rarest particle decays

    مطالعه در University of Birmingham →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.