کشف تپشهای رادیویی مرموز از یک کوتوله سفید در مدار ستارهای خورشیدمانند
اخترشناسان برای نخستین بار موفق به ردیابی سیگنالهای رادیویی منظمی از یک کوتوله سفید شدند که هر هشت دقیقه یک بار به دور ستارهای مشابه خورشید میچرخد. این کشف بیسابقه علاوه بر حل معمای منشأ این پالسها، امکان رصد طوفانهای مغناطیسی در فاصله پنج هزار سال نوری از زمین را فراهم کرده است.
به قلم ندا وزیری
این خبر را به اشتراک بگذارید
اخترشناسان در یک کشف بیسابقه، منشأ سیگنالهای رادیویی مرموزی را ردیابی کردهاند که هر هشت دقیقه یک بار از اعماق فضا به زمین میرسند. این پالسهای منظم از یک سیستم ستارهای دوگانه در فاصله بیش از پنج هزار سال نوری از منظومه شمسی ساطع میشوند. این یافتهها درک ما را از رفتار ستارگان مرده دگرگون کرده است.[1][2]
این سیستم ستارهای که با نام علمی GPM J071507−114153 شناخته میشود، میزبان یک کوتوله سفید و یک ستاره همدم از نوع جی است. کوتولههای سفید هستههای متراکم و باقیمانده از ستارگانی هستند که سوخت هستهای خود را به پایان رساندهاند. ستاره همدم در این سیستم، شباهت بسیار زیادی به خورشید ما دارد.[1]
نتایج این پژوهش در دوازدهم نوامبر ۲۰۲۶ در نشریه معتبر نیچر آسترونومی منتشر شد. این نخستین بار است که دانشمندان موفق به ثبت پالسهای رادیویی از یک کوتوله سفید در مدار ستارهای خورشیدمانند شدهاند. پیش از این، چنین سیگنالهایی تنها در سیستمهایی با حضور کوتولههای سرخ رصد شده بود.[1][3]
دکتر سم مکسوئینی، نویسنده اصلی این مقاله و دانشمند رصدخانه آرایه کیلومتر مربع، رهبری این تحقیقات را بر عهده داشته است. او این کشف را در زمان فعالیتش در شعبه دانشگاه کرتین در مرکز بینالمللی تحقیقات نجوم رادیویی انجام داد. به گفته او، این پالسها مانند یک ساعت نجومی دقیق عمل میکنند.[2]
دکتر مکسوئینی در این باره میگوید: «این نخستین بار است که پالسها به قدری واضح هستند که میتوانیم حرکت کوتوله سفید را در مدارش به دور ستاره همدم مشاهده کنیم. بنابراین میدانیم که این تپشها از منطقهای نزدیک به کوتوله سفید یا حتی از خود آن سرچشمه میگیرند.»[2][4]
ردیابی سیگنالها در سه قاره
کشف این سیستم پیچیده نیازمند همکاری بینالمللی و استفاده از چندین تلسکوپ قدرتمند در نقاط مختلف جهان بود. ردیابی اولیه توسط آرایه میدان وسیع مورچیسون در استرالیای غربی انجام شد. این تلسکوپ در جریان یک بررسی گسترده از کهکشان راه شیری، توانست این سیگنالهای تکرارشونده را در آسمان نیمکره جنوبی ثبت کند.[2]
تلسکوپ مورچیسون بین دسامبر ۲۰۲۴ تا سپتامبر ۲۰۲۵ میلادی، موفق به ثبت ۲۱۴ پالس مجزا از این منبع ناشناخته شد. پس از این کشف اولیه، تلسکوپ رادیویی میرکت در آفریقای جنوبی وارد عمل شد. این رصدخانه در یک کمپین پیگیری دقیق، ۳۳ پالس دیگر را ثبت کرد و توانست موقعیت دقیق این منبع را مشخص کند.
با مشخص شدن مختصات دقیق رادیویی، اخترشناسان به سراغ رصدخانه دابلیو. ام. کک در هاوایی رفتند. مشاهدات نوری این تلسکوپ نشان داد که منبع رادیویی دقیقاً بر یک ستاره نوع جی منطبق است. این طیفسنجی نوری تایید کرد که همدم این کوتوله سفید، جرمی با جرمی نزدیک به خورشید ما است.[3]
برای پردازش این حجم عظیم از اطلاعات، محققان به توان محاسباتی فوقالعادهای نیاز داشتند. تیم تحقیقاتی بیش از ۱۰۰ ساعت داده رادیویی خام را در مرکز تحقیقات ابررایانهای پازی در استرالیا پردازش کرد. این تحلیلهای پیچیده به آنها اجازه داد تا حرکت مداری کوتوله سفید را با دقتی بینظیر اعتبارسنجی کنند.[2]
این سیستم ستارهای دارای دو مقیاس زمانی کاملاً متفاوت است که نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند. سیگنالهای رادیویی با ریتم تندی تکرار میشوند و فاصله بین هر پالس حدود ۷.۹ دقیقه است. این زمانبندی کوتاه به چرخش سریع کوتوله سفید به دور محور خودش نسبت داده شده است.[3]
معمای اجرام گذار طولانیدوره
در کنار این چرخش سریع، یک تغییرات تناوبی طولانیتر نیز در دادهها مشاهده شد که حدود ۱.۳ روز طول میکشد. دانشمندان این دوره طولانیتر را به عنوان زمان گردش مداری این دو ستاره به دور یکدیگر تفسیر کردهاند. این تفکیک زمانی نشان میدهد که کوتوله سفید در حین چرخش سریع خود، به آرامی مدار همدمش را طی میکند.[4]
این جفت ستارهای به گروهی از اجرام نجومی عجیب به نام گذارهای طولانیدوره تعلق دارند. این اجرام سیگنالهای رادیویی تولید میکنند که در فواصل زمانی چند دقیقهای تا چند ساعته روشن و خاموش میشوند. از زمان کشف نخستین نمونه در سال ۲۰۲۱ توسط همین تیم تحقیقاتی، تنها حدود دوازده مورد از آنها شناسایی شده است.[1][2]
ماهیت دقیق اجرام گذار طولانیدوره تا پیش از این کشف، در هالهای از ابهام قرار داشت. در سیستمهای کشفشده قبلی که شامل یک کوتوله سفید و یک ستاره دیگر بودند، مشخص نبود کدام یک از دو جرم منبع اصلی پالسهای رادیویی است. کشف سیستم جدید و اثبات منشأ سیگنالها از کوتوله سفید، این معمای چند ساله را حل کرد.[2]
نکته کلیدی در این کشف، تغییرات بسیار جزئی در زمان رسیدن پالسها به زمین بود. از آنجا که کوتوله سفید در حال حرکت به دور ستاره همدم است، مسافتی که سیگنالهای رادیویی باید تا زمین طی کنند، به طور مداوم تغییر میکند. این پدیده باعث میشود پالسها گاهی کمی زودتر و گاهی کمی دیرتر به ما برسند.[3]
با ردیابی دقیق این تاخیرها و تقدمهای زمانی، اخترشناسان توانستند مسیر حرکت منبع سیگنال را ترسیم کنند. این روش مشابه زمانسنجی سیگنالهای یک وسیله نقلیه در حال حرکت است، با این تفاوت که در اینجا، دانشمندان در حال اندازهگیری نور در یک مدار دوگانه در فاصله هزاران سال نوری هستند.[3]
کاوشگر مغناطیسی در اعماق فضا
این پالسهای رادیویی علاوه بر افشای ماهیت کوتوله سفید، کاربرد شگفتانگیز دیگری نیز برای دانشمندان داشتند. هنگامی که کوتوله سفید در مدار خود به پشت ستاره همدم میرود، پرتوهای رادیویی آن باید از میان جو و میدان مغناطیسی ستاره خورشیدمانند عبور کنند تا به زمین برسند. این عبور، تغییراتی در سیگنال ایجاد میکند.[4]
این پدیده که به عنوان چرخش فارادی شناخته میشود، به اخترشناسان اجازه داد تا تاج ستارهای و محیط مغناطیسی همدم را بررسی کنند. تغییرات سریع در قطبش امواج رادیویی نشان داد که این سیگنالها از درون یک منطقه به شدت مغناطیسی عبور کردهاند. این یک روش کاملاً جدید برای مطالعه ستارگان دوردست است.
پروفسور ناتاشا هرلی-واکر، یکی از نویسندگان این مقاله از دانشگاه کرتین، این ویژگی را یک دستاورد بزرگ میداند. او توضیح میدهد که این پالسها به تیم اجازه داد تا شرارههای ستارهای را روی این ستاره خورشیدمانند ردیابی کنند. این شرارهها مشابه همان طوفانهایی هستند که شفقهای قطبی را در زمین ایجاد میکنند.[2][4]
هرلی-واکر در این زمینه میگوید: «به عنوان یک امتیاز ویژه، ما همچنین حرکت کوتوله سفید را از پشت منطقهای با میدان مغناطیسی قوی مشاهده کردیم. این منطقه به احتمال زیاد یک برجستگی ستارهای است؛ یعنی یک حلقه بزرگ از پلاسما که از سطح ستاره فوران کرده است.»[2]
او در ادامه میافزاید: «این شگفتانگیز است که با استفاده از طول موجهای رادیویی میتوانیم طوفانهای روی ستارهای در فاصله بیش از پنج هزار سال نوری را تشخیص دهیم.» در این سناریو، کوتوله سفید به عنوان یک نور پسزمینه عمل میکند که سفر پرتوهایش، اطلاعات ارزشمندی از مواد بین مسیر را فاش میسازد.[2]
افقهای جدید در نجوم رادیویی
این کشف نشان میدهد که جهان هنوز شگفتیهای بسیاری برای پنهان کردن دارد. تا پیش از این، تصور میشد که کوتولههای سفید به دلیل سرعت چرخش پایینتر نسبت به تپاخترهای نوترونی، نمیتوانند چنین پالسهای رادیویی قدرتمندی تولید کنند. اما این یافتهها نظریههای پیشین در مورد انتشار امواج رادیویی از ستارگان مرده را به چالش میکشد.[3][4]
گسترش دامنه جستجو به سیستمهایی با ستارگان نوع جی، پنجره جدیدی را به روی اخترشناسان باز کرده است. اکنون آنها میدانند که برای یافتن این پالسهای مرموز، نباید تنها به دنبال سیستمهای حاوی کوتولههای سرخ باشند. این تنوع میتواند به کشف دهها سیستم مشابه در سالهای آینده منجر شود.[1]
تلسکوپهای نسل آینده مانند آرایه کیلومتر مربع که در حال ساخت در استرالیا و آفریقای جنوبی هستند، نقش مهمی در این مسیر ایفا خواهند کرد. حساسیت بینظیر این رصدخانههای جدید به دانشمندان امکان میدهد تا سیگنالهای ضعیفتر و دورتر را با وضوح بسیار بالاتری ثبت کنند و معمای اجرام گذار را کامل کنند.[2][3]
همچنین، استفاده از تکنیکهای پیشرفته پردازش داده و یادگیری ماشین در تحلیل اطلاعات رادیویی، سرعت اکتشافات را به شدت افزایش داده است. پروژههایی مانند بررسی میدان وسیع مورچیسون نشان میدهند که چگونه اسکن مداوم بخشهای بزرگی از آسمان میتواند پدیدههایی را آشکار کند که در رصدهای نقطهای و متمرکز پنهان میمانند.[2]
همچنین، استفاده از تکنیکهای پیشرفته پردازش داده و یادگیری ماشین در تحلیل اطلاعات رادیویی، سرعت اکتشافات را به شدت افزایش داده است.
در نهایت، سیستم GPM J071507−114153 اکنون به عنوان یک آزمایشگاه طبیعی بینظیر برای مطالعه فیزیک پلاسما و میدانهای مغناطیسی ستارهای شناخته میشود. اخترشناسان در سراسر جهان در حال برنامهریزی برای رصدهای طولانیمدت این سیستم هستند تا تغییرات فعالیت مغناطیسی ستاره همدم را در طول چرخههای ستارهای آن بررسی کنند.[4]
این پژوهش بار دیگر ثابت کرد که همکاری بینالمللی و ترکیب دادههای رصدخانههای رادیویی و نوری، کلید درک پیچیدهترین پدیدههای کیهانی است. با هر پالس هشت دقیقهای که از این کوتوله سفید به زمین میرسد، بخش کوچکی از اسرار تکامل ستارگان و تعاملات مغناطیسی آنها در پهنه بیکران کهکشان راه شیری فاش میشود.[1][3]
نکات کلیدی
- سیستم ستارهای GPM J071507−114153 در فاصله ۵۰۰۰ سال نوری، شامل یک کوتوله سفید و یک ستاره خورشیدمانند است.
- این کوتوله سفید هر ۷.۹ دقیقه یک بار پالسهای رادیویی قدرتمندی ساطع میکند که توسط تلسکوپهای زمینی ثبت شدهاند.
- تغییرات زمانی در رسیدن پالسها نشان داد که این دو ستاره هر ۱.۳ روز یک بار به دور یکدیگر میچرخند.
- عبور امواج رادیویی از جو ستاره همدم، امکان ردیابی شرارههای ستارهای و میدانهای مغناطیسی قوی را فراهم کرد.
آنچه نمیدانیم
- هنوز مشخص نیست که مکانیسم دقیق تولید این پالسهای رادیویی در سطح یا اطراف کوتوله سفید چگونه عمل میکند.
- مشخص نیست که آیا سیاراتی در این سیستم دوگانه وجود دارند که تحت تأثیر این طوفانهای مغناطیسی قرار گرفته باشند یا خیر.
- اخترشناسان رادیویی
- تمرکز بر ردیابی سیگنالهای گذار طولانیدوره با شبکههای تلسکوپی.
- فیزیکدانان ستارهای
- بررسی تعاملات مغناطیسی و فیزیک پلاسما در سیستمهای دوگانه.
- تحلیلگران دادههای نجومی
- تمرکز بر پردازش دادههای عظیم و استخراج زمانبندی دقیق مداری.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- نظریهپردازان تکامل سیارهای
منابع
[1]ScienceDailyاخترشناسان رادیوییAstronomers discover a dead star spinning every 8 minutes and sending mysterious radio pulses
مطالعه در ScienceDaily →
[2]Curtin Universityاخترشناسان رادیوییResearchers discover rare star system that emits radio signals every eight minutes
مطالعه در Curtin University →
[3]Starlustتحلیلگران دادههای نجومیScientists trace mysterious radio flashes to a bizarre pair: A dead star and its Sun-like companion
مطالعه در Starlust →
[4]Astrobiology.comفیزیکدانان ستارهایScientists Link Mysterious Radio Pulses to Rare Star System
مطالعه در Astrobiology.com →
بیشتر در علم
مشاهده همه →اکتشافات فضایی
مهار موفق مرحله دوم استارشیپ با بازوهای مکانیکی برج؛ بوستر سوپرهوی در خلیج مکزیک فرود آمد
7 منبع
ایستگاه فضایی تیانگونگ
فضانورد پاکستانی به عنوان نخستین مسافر خارجی به ایستگاه فضایی چین میرود
4 منبع
پدافند سیارهای
فضاپیمای هرای اروپا برای نخستین بار سامانه سیارکی دوتایی دیدیموس را تفکیک کرد
5 منبع
زمینشناسی سیارهای
دادههای اینسایت نشان میدهد دره مارینر در مریخ هنوز از نظر تکتونیکی فعال است
6 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





