خیز ۱۰۰ میلیارد دلاری سافت‌بانک؛ جذب سرمایه از خلیج فارس برای خرید و بازسازی شرکت‌ها با هوش مصنوعی

روز جمعه و پس از انتشار گزارش‌هایی مبنی بر تلاش ماسایوشی سون برای جذب سرمایه کلان از سرمایه‌گذاران حوزه خلیج فارس، ارزش سهام گروه سافت‌بانک در بازار بورس توکیو تا ۷٫۳ درصد سقوط کرد. این شرکت خوشه‌ای ژاپنی به دنبال تأمین ۱۰۰ میلیارد دلار سرمایه برای راه‌اندازی صندوقی نوین با محوریت تملک و بازسازی شرکت‌ها از طریق هوش مصنوعی است.[1][2]

الگوی کارکرد این صندوق برخلاف رویه مرسوم، سرمایه‌گذاری روی استارتاپ‌ها یا توسعه‌دهندگان مدل‌های زبانی بنیادین نیست؛ بلکه بر خرید شرکت‌های تثبیت‌شده در بخش‌های سنتی اقتصاد تمرکز دارد. سازوکار اجرایی سافت‌بانک بر این است که با ادغام فناوری‌های هوش مصنوعی و رباتیک در ساختار روزمره این کسب‌وکارها، ناکارآمدی‌های عملیاتی را حذف کند و ارزش بازاری آن‌ها را ارتقا دهد.[3][4]

سون طی هفته‌های اخیر مذاکرات مقدماتی متعددی را با مقامات ارشد امارات متحده عربی و دیگر کشورهای خاورمیانه پیش برده است. با این حال، رقم ۱۰۰ میلیارد دلار فعلاً در حد یک هدف‌گذاری اولیه است و تا این لحظه تعهد مالی قطعی از سوی صندوق‌های ثروت ملی منطقه به ثبت نرسیده است.[1][4]

نماینده سافت‌بانک از ارائه هرگونه توضیح درباره فرآیند تأمین مالی خودداری کرده است. روزنامه فایننشال تایمز نخستین بار در تاریخ ۹ اکتبر ۲۰۲۶ این رایزنی‌ها را فاش کرد و یادآور شد که این راهبرد، چرخشی اساسی به سمت کسب درآمد از کسب‌وکارهایی است که پیشاپیش پایگاه مشتریان و درآمدزایی تثبیت‌شده دارند.[1][4]

موتور محرک این استراتژی تملک، توانمندی‌های داخلی خود سافت‌بانک، به‌ویژه بخش هوش مصنوعی فیزیکی و بازوی رباتیک آن موسوم به «رز» (Roze) است. انتظار می‌رود این واحد نقش هسته مرکزی را در دگرگون‌سازی فرآیندهای عملیاتی و خطوط تولید شرکت‌های تملک‌شده سنتی ایفا کند.[3][4]

بر اساس گزارش‌ها، سون قصد دارد در نهایت سهام واحد رباتیک «رز» را با ارزشی قابل‌توجه در بازار بورس ایالات متحده عرضه کند. با این همه، سازوکار تخصیص بودجه هنوز مبهم است و مشخص نیست آیا صندوق پیشنهادی منحصراً به تملک شرکت‌ها خواهد پرداخت یا بودجه تحقیق و توسعه سخت‌افزاری داخلی رز را نیز تأمین خواهد کرد.[3]

شیوه مذاکره کنونی با صندوق‌های خاورمیانه، یادآور اقدامات سال ۲۰۱۷ سافت‌بانک است؛ دوره‌ای که سون توانست نزدیک به ۱۰۰ میلیارد دلار برای نخستین صندوق «ویژن فاند» جذب کند. در آن برهه، صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان سعودی (PIF) و شرکت سرمایه‌گذاری مبادله ابوظبی اصلی‌ترین حامیان مالی آن سازوکار نوآورانه بودند.[1][3]

نخستین صندوق ویژن فاند از زمان تأسیس تاکنون نزدیک به ۲۹ میلیارد دلار بازدهی سرمایه‌گذاری انباشته ایجاد کرده است. با این حال، کارنامه آن تلفیقی از موفقیت‌های چشمگیر مانند سهام‌داری زودهنگام در بایت‌دنس و شکست‌های پرهزینه‌ای نظیر ورشکستگی شرکت فضاهای کاری اشتراکی وی‌ورک (WeWork) در سال ۲۰۲۳ بوده است.[1][3]

چالش دیگر سافت‌بانک این است که باید به سرمایه‌گذاران اثبات کند توانایی تحقق پروژه‌های عظیم زیرساختی خود را دارد. در سال ۲۰۲۵، این مجموعه پروژه‌ای ۵۰۰ میلیارد دلاری را برای ساخت مراکز داده در خاک آمریکا با همکاری مشترک OpenAI، اوراکل و شرکت سرمایه‌گذاری MGX ابوظبی معرفی کرد؛ طرحی که تاکنون پیشرفت ملموس و عملیاتی نداشته است.[1]

دولت‌های خلیج فارس به عنوان بخشی از برنامه‌های کلان خود برای تنوع‌بخشی به اقتصاد و رهایی از وابستگی به درآمدهای نفت و گاز، دارایی‌های صندوق‌های حاکمیتی خود را به سمت هوش مصنوعی سرازیر کرده‌اند. در این میان، ابوظبی از طریق نهادهایی همچون صندوق سرمایه‌گذاری تخصصی هوش مصنوعی MGX و هلدینگ فناوری G42 نقشی محوری در این گذار ایفا می‌کند.[3]

در این میان، «ویژن فاند ۲» که بخش عمده منابع آن توسط خود سافت‌بانک تأمین شده و سرمایه‌گذاری کلان در OpenAI را درون خود جای داده، تا ژوئن ۲۰۲۶ سودی معادل ۲۰٫۵ میلیارد دلار ثبت کرده است. صندوق جدید خلیج فارس در صورت تحقق، فصلی کاملاً متمایز را در تاریخ تخصیص سرمایه این هلدینگ ژاپنی رقم خواهد زد.[3]

این پویش بلندپروازانه در زمانی کلید خورده که سهام‌داران بازارهای مالی با حساسیت شدیدی تمرکز افراطی دارایی‌های سافت‌بانک بر روی یک شرکت واحد را زیر نظر دارند؛ سافت‌بانک حدود ۶۵ میلیارد دلار به OpenAI متعهد شده و سازنده ChatGPT عملاً به نگین اصلی سبد سرمایه‌گذاری آن بدل شده است.[3][4]

مقیاس سرسام‌آور این صندوق ۱۰۰ میلیارد دلاری به تنهایی دلیل نگرانی معامله‌گران را توضیح می‌دهد. این تصمیم درست زمانی اتخاذ شده که تحلیل‌گران در حال سنجش این واقعیت هستند که آیا هزینه‌های هنگفت توسعه هوش مصنوعی چرخه‌ای خودپایدار خلق خواهد کرد یا به علت نیاز شدید به نقدینگی، روندی فرسایشی خواهد یافت.[4]

در تاریخ ۱ اکتبر ۲۰۲۶، سافت‌بانک تأیید کرد که یک سرمایه‌گذاری تکمیلی ۳۰ میلیارد دلاری را در OpenAI نهایی کرده و سهم مالکیتی خود را به ۱۳ درصد رسانده است. ابعاد بی‌سابقه این تعهد مالی، به ویژه با توجه به تعویق پی‌درپی عرضه اولیه سهام OpenAI در بورس، ترازنامه این شرکت ژاپنی را با فشار فزاینده‌ای روبرو ساخته است.[3][4]

برای فراهم کردن نقدینگی این برنامه‌های پرهزینه، سافت‌بانک دست به استقراض گسترده از بازارهای جهانی بدهی زده است. ماه گذشته، این شرکت با ثبت رکوردی تازه در انتشار اوراق قرضه با بازده بالا (اوراق پرریسک)، توانست رقمی معادل ۱۱٫۱ میلیارد دلار اوراق دلاری و یورویی عرضه کند تا تعهدات مالی خود را پوشش دهد.[3][4]

هزینه‌های استقراض این بدهی‌ها بسیار سنگین است و نرخ بهره بالای آن‌ها نشان‌دهنده ریسک ذاتی سرمایه‌گذاری‌های بنیادین سافت‌بانک است. به عنوان نمونه، نرخ بازدهی اوراق دلاری سافت‌بانک با سررسید سال ۲۰۳۱، در ماه سپتامبر به ۹٫۷۵ درصد جهش کرد، در حالی که در ژانویه همین سال در سطح ۶٫۷ درصد قرار داشت.[3][4]

پایگاه تحلیلی تامز هاردویر در ارزیابی خود از این تحولات نوشت: «برخلاف ساختارهای سرمایه‌گذاری پیشین سافت‌بانک که منابع را به شرکت‌های نوپای فناورانه اختصاص می‌داد، صندوق پیشنهادی جدید شرکت‌های جاافتاده را تصاحب کرده و هوش مصنوعی را به بطن آن‌ها تزریق می‌کند؛ این الگویی به نسبت جدید برای کسب سود عملیاتی از فناوری هوش مصنوعی است.»[3]

ریزش شدید ارزش سهام در توکیو بازتابی روشن از تشدید تردیدها نسبت به ذات سرمایه‌بر چرخه کنونی فناوری است. سرمایه‌گذاران به طور جدی تردید دارند که آیا مبالغ نجومی لازم برای پیشبرد سیستم‌های هوش مصنوعی، در عمل بازده عملیاتی و سودآوری نقدی متناسبی تولید خواهد کرد یا خیر.[1][4]

تحلیل‌گران بازار هشدار می‌دهند که هرگونه افت ناگهانی در ارزش‌گذاری OpenAI ضربه‌ای سنگین به کل پورتفولیوی سافت‌بانک وارد خواهد آورد؛ سلامت مالی این کنگلومرا اکنون اتکایی تفکیک‌ناپذیر به توانایی صنعت هوش مصنوعی زایشی در خلق درآمدهای تجاری پایدار دارد.[3][4]

علاوه بر ابعاد مالی، سازوکار تملک‌های بین‌المللی با دست‌اندازهای ژئوپلیتیکی در حوزه انتقال فناوری روبروست. مؤسسه خاورمیانه (Middle East Institute) هشدار داده که مقررات سخت‌گیرانه صادرات آمریکا، محدودیت دسترسی به تراشه‌های پیشرفته و پروتکل‌های امنیتی مراکز داده، توافقات فناوری در خلیج فارس را به شدت پیچیده می‌کند.[4]

یک نهاد سرمایه‌گذاری مشترک میان سافت‌بانک و امارات متحده عربی ناگزیر است از پیچ‌وخم این کنترل‌های صادراتی عبور کند، به ویژه اگر شرکت‌های هدف در حوزه‌های حساس صنعتی یا زیرساختی فعال باشند؛ زیرا تجهیز این شرکت‌ها به سخت‌افزارهای پردازشی مدرن به مجوزهای صریح دولت واشنگتن نیاز خواهد داشت.[4]

در وضعیت کنونی، رقم ۱۰۰ میلیارد دلار صرفاً افقی بلندپروازانه است و نه نقدینگی تثبیت‌شده. ماه‌های پیش‌رو مشخص خواهد کرد که آیا ماسایوشی سون می‌تواند حامیان مالی منطقه را متقاعد کند که ورود رباتیک به خطوط صنایع سنتی، جبهه بعدی تولید ثروت در جهان فناوری است یا خیر.[1][3]