محسن امیریوسفی فیلم «نفرین توقیف» را در جشنواره لندن به جان‌باختگان دی‌ماه تقدیم کرد

از یک سو، نهادهای نظارتی سینمای ایران ساخت فیلم بدون پروانه را تخلفی آشکار و مستوجب برخورد قضایی می‌دانند که چارچوب‌های رسمی را هدف قرار داده است. از سوی دیگر، فیلمسازان مستقل معتقدند که بیش از ۴ دهه سانسور سیستماتیک، راهی جز پناه بردن به سینمای زیرزمینی برای روایت حقیقت باقی نگذاشته است.[1][4]

در میانه این تقابل، محسن امیریوسفی، کارگردانی که سال‌ها طعم توقیف را چشیده، با فیلم «نفرین توقیف» به هفتادمین دوره جشنواره فیلم لندن راه یافته است. او در پیامی ویدئویی که برای حاضران در این رویداد پخش شد، صراحتا اثر خود را به جان‌باختگان روزهای ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه ۱۴۰۴ تقدیم کرد.[1][2]

امیریوسفی در این پیام تاکید کرد که فیلم جدیدش تنها روایتی از زندگی یک فیلمساز یا سرگذشت آثار توقیف‌شده او در سال‌های گذشته نیست. به گفته او، این اثر داستان مردمی است که سال‌ها با سرکوب، محدودیت و رنج‌های ناشی از بحران‌های اجتماعی روبه‌رو بوده‌اند.[1]

این فیلم که کاملا بدون مجوز نهادهای دولتی و در شرایطی دشوار ساخته شده، بازتابی از مقاومت هنرمندان در برابر فشارهای فزاینده است. نمایش آن در جشنواره لندن، توجه منتقدان بین‌المللی را به وضعیت پیچیده سینمای مستقل ایران جلب کرده است.[2][3]

صدای خاموش‌شدگان بر پرده نقره‌ای

سینمای ایران در سال‌های اخیر شاهد شکافی عمیق میان تولیدات رسمی و ده‌ها اثر زیرزمینی بوده است. فیلمسازانی چون امیریوسفی ترجیح می‌دهند به جای تن دادن به ممیزی‌های سختگیرانه، آثار خود را برای مخاطبان جهانی و خارج از چارچوب‌های دولتی تولید کنند.[1][4]

جشنواره فیلم لندن همواره بستری برای نمایش آثاری بوده که در کشورهای مبدا با سانسور مواجه می‌شوند. حضور «نفرین توقیف» در این رویداد، فرصتی فراهم کرد تا صدای معترضان ایرانی در یک تریبون معتبر فرهنگی با حضور صدها تماشاگر شنیده شود.[2][3]

پیام ویدئویی امیریوسفی با استقبال تماشاگران و منتقدان حاضر در سالن مواجه شد. او با اشاره مستقیم به وقایع دی‌ماه ۱۴۰۴، نشان داد که هنر مستقل نمی‌تواند نسبت به جان‌های از دست‌رفته و دردهای اجتماعی جامعه خود بی‌تفاوت بماند.[1][2]

ساخت فیلم‌های بدون مجوز، خطرات امنیتی و قضایی متعددی برای عوامل تولید در ایران به همراه دارد. با این حال، موج جدیدی از سینماگران با پذیرش این خطرات، تلاش می‌کنند تا تصویری بدون روتوش از واقعیت‌های جامعه ارائه دهند.[2][4]

تقابل هنر مستقل و نهادهای رسمی

امیریوسفی پیش از این نیز با آثاری چون «آشغال‌های دوست‌داشتنی» سال‌ها درگیر توقیف و سانسور بود. تجربه زیسته او در مواجهه با نهادهای ممیزی، دستمایه اصلی ساخت «نفرین توقیف» قرار گرفته است تا رنج مضاعف هنرمند و جامعه را به تصویر بکشد.[1]

واکنش احتمالی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به این اقدام هنوز مشخص نیست، اما رویه معمول نهادهای رسمی در قبال چنین آثاری، ممنوع‌الکاری عوامل و تشدید فشارهای امنیتی بر سازندگان آن‌ها بوده است.[2][4]

با وجود این فشارها، سینمای زیرزمینی ایران توانسته است مسیر خود را به سوی جشنواره‌های معتبر جهانی باز کند. این موفقیت‌ها نشان می‌دهد که محدودیت‌های داخلی نتوانسته مانع از دیده شدن این آثار در سطح بین‌المللی شود.[1][3]

در نهایت، تقدیم این فیلم به جان‌باختگان اعتراضات، نقطه عطفی در پیوند میان هنر متعهد و جنبش‌های مدنی در ایران محسوب می‌شود. اقدامی که فراتر از یک حرکت نمادین، ثبت تاریخی یک مقاومت در حافظه سینمای جهان است.[2][4]

آینده سینمای زیرزمینی

در سال‌های گذشته، بسیاری از فیلمسازان ایرانی به دلیل حمایت از اعتراضات مردمی با احکام قضایی، زندان و ممنوعیت خروج از کشور مواجه شده‌اند. این هزینه‌های سنگین، فضای تولید فیلم را در داخل کشور به شدت امنیتی و ملتهب کرده است.[1][4]

با این وجود، فناوری‌های نوین فیلمبرداری و امکان توزیع دیجیتال، ابزارهای جدیدی در اختیار فیلمسازان مستقل قرار داده است. آن‌ها اکنون می‌توانند با تجهیزات کمتر و گروه‌های کوچکتر، آثاری خلق کنند که از رادارهای نظارتی عبور می‌کند.[2]

جشنواره فیلم لندن که توسط انستیتوی فیلم بریتانیا برگزار می‌شود، در هفتادمین دوره خود توجه ویژه‌ای به سینمای آلترناتیو خاورمیانه داشته است. حضور آثار ایرانی در این بخش، نشان‌دهنده اهمیت یافتن روایت‌های غیررسمی در نگاه منتقدان جهانی است.[2][3]

پیام امیریوسفی در این جشنواره، تنها یک بیانیه سیاسی نبود، بلکه کیفرخواستی علیه دهه‌ها سانسور سیستماتیک در سینمای ایران به شمار می‌رفت. او با این کار، مرزهای میان هنر و کنشگری اجتماعی را در هم آمیخت.[1][4]

اکنون باید دید که آیا موفقیت‌های بین‌المللی این قبیل آثار، می‌تواند تغییری در رویکرد نهادهای فرهنگی داخل ایران ایجاد کند یا تنها به تشدید تقابل میان هنرمندان مستقل و حاکمیت منجر خواهد شد.[2]

آنچه مسلم است، سینمای مستقل ایران راه خود را برای ارتباط با جهان پیدا کرده است. «نفرین توقیف» تنها یکی از ده‌ها اثری است که در تاریکی ساخته شده تا نوری بر زوایای پنهان جامعه ایران بتاباند.[1][4]