راز جذب ۰.۱ تا ۰.۳ درصدی: چرا آنتی‌اکسیدان طلایی چای سبز هرگز به خونمان نمی‌رسد؟

در ۲۳ مه ۲۰۱۸، پژوهشگرانی که یک بررسی جامع فارماکوکینتیک را در نشریه IntechOpen منتشر کردند، مسیر دقیق عبور کاتچین‌های چای سبز از بدن انسان را ترسیم کردند. نتیجه این بررسی، واقعیتی ناامیدکننده را برای متخصصان تغذیه تایید کرد: فراهمی زیستی خوراکی اپی‌گالوکاتچین گالات (EGCG) تنها بین ۰.۱ تا ۰.۳ درصد است.[6]

وقتی یک فنجان چای سنچای مرغوب را دم می‌کنید یا یک کاسه ماچای تشریفاتی را هم می‌زنید، آب داغ شبکه‌ای پیچیده از پلی‌فنول‌ها را آزاد می‌کند. EGCG فراوان‌ترینِ آن‌هاست؛ همان ترکیبی که مسئول آن گسیِ ملایم و دلنشین در کناره‌های زبانتان و آن عطر روشن و علف‌گونه‌ای است که از فنجان به مشام می‌رسد.

مطالعات آزمایشگاهی همواره نشان می‌دهند که این مولکول خاص، رادیکال‌های آزاد را خنثی می‌کند، التهاب سلولی را کاهش می‌دهد و مانع از رشد تومور در ظروف پتری می‌شود. اما برای اینکه این پیروزی‌های آزمایشگاهی به سلامت واقعی انسان ترجمه شوند، این مولکول باید از مسیر سخت هضم جان سالم به در ببرد و واقعاً به جریان خون برسد.[8]

این سفر از معده آغاز می‌شود؛ جایی که EGCG به شکلی غافلگیرکننده مقاوم است. محیط معده دارای pH بسیار اسیدی در حدود ۲.۰ است که مانند یک نگهدارنده شیمیایی برای ساختار ظریف کاتچین عمل می‌کند و مولکول‌ها را در حین ترکیب شدن با مایعات گوارشی، دست‌نخورده و سالم نگه می‌دارد.[9]

اما تلفات فاجعه‌بار لحظاتی بعد رخ می‌دهد؛ درست زمانی که معده محتویاتش را به درون دوازدهه (اثنی‌عشر) تخلیه می‌کند. در اینجا، لوزالمعده برای خنثی کردن اسید معده، بی‌کربنات ترشح می‌کند و محیط روده را به سرعت به یک pH قلیاییِ ۷.۴ تغییر می‌دهد.

پژوهشگران در نشریه Molecules یادآور شده‌اند: «کاتچین‌های چای در محلول‌های قلیایی بسیار ناپایدارند و به سرعت دچار اکسیداسیون خودبه‌خودی و اپیمریزاسیون می‌شوند.» تنها چند دقیقه پس از ورود به روده کوچک، ساختار اکثریت قریب به اتفاق مولکول‌های EGCG فرو می‌ریزد و پیش از آنکه حتی دیواره روده را لمس کنند، از نظر بیولوژیکی بی‌اثر می‌شوند.[9]

آن بخش کوچکی از EGCG که از این میدان مینِ قلیایی جان سالم به در می‌برد، حالا باید از سد فیزیکی انتروسیت‌ها (سلول‌های پوششی روده) عبور کند. این سلول‌ها مجهز به پروتئین‌های انتقال‌دهنده فعالی هستند که برای شناسایی و دفع ترکیبات بیگانه به داخل دستگاه گوارش طراحی شده‌اند.[2]

در خط مقدم این سیستم دفاعی، پی-گلیکوپروتئین (P-glycoprotein) قرار دارد؛ یک پمپ تخلیه که EGCG را شناسایی کرده و با قدرت آن را به داخل مجرای روده پس می‌زند. بر اساس گزارش Clinical Cancer Research: «فراهمی زیستی سیستمیک پایین EGCG تا حدی به دلیل همین تخلیه فعال توسط انتقال‌دهنده‌های روده‌ای است.»[1]

حتی اگر یک مولکول EGCG با موفقیت از پوشش روده عبور کند، بلافاصله با متابولیسم عبور اول کبدی روبرو می‌شود. کبد با این آنتی‌اکسیدان مانند یک زنوبیوتیک (ماده بیگانه) رفتار می‌کند و با اتصال گروه‌های متیل به آن، روند دفعش را از طریق صفرا و ادرار سرعت می‌بخشد.[4]

این فیلتراسیون بی‌وقفه بیولوژیکی توضیح می‌دهد که چرا نوشیدن چهار فنجان چای سبز، در بهترین حالت غلظت پلاسمای خون را به زحمت به ۱ میکرومولار می‌رساند. بدن با همان ترکیبی که ما مشتاق جذبش هستیم، طوری رفتار می‌کند که گویی باید با بیشترین سرعت ممکن تجزیه و دور ریخته شود.[5]

درک این سازوکار به دوستداران چای اجازه می‌دهد تا با تغییر عادات دم کردن و نوشیدن خود، از این مولکول ارزشمند محافظت کنند. موثرترین راهکار، به شکل شگفت‌انگیزی ساده است: افزودن اسید اسکوربیک به فنجان.[9]

چکاندن چند قطره آب‌لیموی تازه در چای سبز، شیمیِ این نوشیدنی را از اساس تغییر می‌دهد. ویتامین C، میزان pH چای را پایین می‌آورد و مانند یک آنتی‌اکسیدان فداکار عمل می‌کند؛ یعنی در محیط قلیایی روده خودش اکسید می‌شود تا EGCG از این آسیب در امان بماند.[9]

زمان‌بندی نوشیدن چای نیز به اندازه نحوه آماده‌سازی آن اهمیت دارد. مصرف چای سبز در کنار یک وعده غذایی سرشار از پروتئین، باعث ترشح آنزیم‌های گوارشی و نمک‌های صفراوی می‌شود که کاتچین‌ها را بیشتر تجزیه می‌کنند؛ در عین حال، پروتئین‌های غذایی مستقیماً به پلی‌فنول‌ها متصل شده و مانع از جذب آن‌ها می‌شوند.[2]

مصرف EGCG با معده خالی، جذب آن را در مقایسه با مصرف همراه با غذا تا ۳.۵ برابر افزایش می‌دهد. با این حال، این دوز متمرکز ممکن است در افراد حساس باعث حالت تهوع خفیف شود، که نیازمند ایجاد تعادلی دقیق میان زمان مصرف و مقدار آن است.[1]

برای کاربردهای بالینی، دانشمندانِ داروساز در حال کنار گذاشتن کامل عصاره‌های خام هستند. آزمایش‌های اخیر منتشر شده در Drug Design, Development and Therapy نشان می‌دهد که کپسوله کردن EGCG در نانوذرات پلیمریِ حساس به pH، از این مولکول در طول مسیر معده و روده محافظت کرده و آن را تنها زمانی آزاد می‌کند که به غشای سلولی برسد.[3][7]

در حالی که انتظار می‌رود این فرمولاسیون‌های نانوحامل تا سال ۲۰۲۷ به شکل گسترده‌تری در بازار عرضه شوند، موثرترین روش برای کسی که هر روز چای می‌نوشد، همچنان ساده‌ترین روش است. آب را تا دمای ۱۷۵ درجه فارنهایت گرم کنید، چای را سه دقیقه دم کنید، کمی مرکبات در آن بچکانید و آن را با فاصله مناسبی پیش از صبحانه بنوشید.