سهم ۱۰ درصدی حق پخش تلویزیونی و دو ضریب تناسب: مارکت پول لیگ قهرمانان چگونه محاسبه می‌شود؟

مارکت پول لیگ قهرمانان با تقسیم کل سهم درآمد پخش یک کشور به دو نیمه مساوی محاسبه می‌شود: یک نیمه بر اساس رتبه فصل گذشته باشگاه در لیگ داخلی، و نیمه دیگر بر اساس تعداد بازی‌های اروپایی که در آن فصل انجام می‌دهند. برای کشوری با چهار تیم صعودکننده، نیمه داخلی با استفاده از یک ضریب تناسب دقیق ۴۰-۳۰-۲۰-۱۰ تقسیم می‌شود؛ به این معنی که تیم چهارم دقیقاً سهمی ۱۰ درصدی از آن حق پخش تلویزیونی ملی دریافت می‌کند.[1]

بیش از یک دهه، این مکانیزم به عنوان موتور تجاری معتبرترین رقابت فوتبال اروپا عمل می‌کرد. در حالی که حق مشارکت و پاداش‌های عملکرد، موفقیت درون زمین را پاداش می‌دادند، مارکت پول طوری طراحی شده بود که واقعیت مالی پخش ورزشی را بازتاب دهد. این سیستم تضمین می‌کرد باشگاه‌هایی که از کشورهای با بیشترین پرداختی برای حق پخش تلویزیونی می‌آیند، سهم متناسبی از آن درآمد را پس بگیرند.[1][3]

مقیاس این توزیع عظیم بود. در طول چرخه ۲۰۱۹/۲۰، کل مارکت پول به ۲۹۲ میلیون یورو رسید که ۱۵ درصد از کل سبد جوایز لیگ قهرمانان را تشکیل می‌داد. همان‌طور که دنیل جی (Daniel Geey)، وکیل ورزشی، در سال ۲۰۲۰ اشاره کرد: «یوفا مبالغ قابل‌توجهی را از طریق فروش دسته‌جمعی حق پخش، حقوق تجاری و بلیت‌فروشی/مهمان‌نوازی به دست می‌آورد و سپس آن مبالغ را با استفاده از یک مدل توزیع مالی پیچیده به تیم‌های شرکت‌کننده بازمی‌گرداند.»[1]

اولین ضریب تناسب در آن مدل پیچیده، حاکم بر تقسیمات داخلی است. یوفا ۵۰ درصد از مارکت پول تخصیص‌یافته به یک کشور را برمی‌دارد و آن را بین نمایندگان آن کشور بر اساس رتبه‌ای که فصل قبل در لیگ داخلی خود کسب کرده‌اند، تقسیم می‌کند. اینجاست که آن سهم ۱۰ درصدی وارد بازی می‌شود.[1]

در لیگ‌های برتر اروپایی—مانند لیگ برتر انگلیس (Premier League)، لالیگای اسپانیا (La Liga) یا سری آ ایتالیا (Serie A)—معمولاً چهار تیم به مرحله گروهی راه می‌یابند. نیمه داخلی مارکت پول به ترتیب نزولی بین آن‌ها توزیع می‌شود: قهرمان لیگ ۴۰ درصد، نایب‌قهرمان ۳۰ درصد، تیم سوم ۲۰ درصد و تیم چهارم ۱۰ درصد نهایی را به خانه می‌برد.[1]

این فرمول دقیق ریاضی، پیش از آنکه حتی یک توپ در اروپا شوت شود، نابرابری‌های مالی عظیمی خلق می‌کند. در فصل ۲۰۱۹/۲۰، منچسترسیتی (Manchester City) به عنوان قهرمان انگلیس وارد لیگ قهرمانان شد و ۱۴ میلیون یورو از نیمه داخلی مارکت پول به جیب زد. تاتنهام هاتسپر (Tottenham Hotspur) که در لیگ برتر چهارم شده بود، از دقیقاً همان سبد حق پخش تلویزیونی تنها ۳.۵ میلیون یورو دریافت کرد.[1]

دومین ضریب تناسب، ۵۰ درصد باقی‌مانده از مارکت پول کشور را مدیریت می‌کند. این نیمه بر اساس تعداد بازی‌هایی که هر باشگاه در کمپین فعلی لیگ قهرمانان انجام می‌دهد، نسبت به کل بازی‌های انجام‌شده توسط تمام باشگاه‌های آن کشور خاص، توزیع می‌شود.[1]

این امر یک دینامیک مالی منحصربه‌فرد ایجاد می‌کند که در آن رقبای داخلی عملاً ترغیب می‌شوند تا در اروپا آرزوی شکست یکدیگر را داشته باشند. اگر سه تیم انگلیسی در مرحله گروهی حذف شوند در حالی که تیم چهارم به فینال برسد، آن تیم بازمانده بازی‌های بسیار بیشتری انجام خواهد داد و در نتیجه درصد بسیار بزرگتری از نیمه دوم مارکت پول را تصاحب خواهد کرد.[1]

برعکس، اگر هر چهار تیم از یک کشور به مرحله یک‌چهارم نهایی برسند، همه آن‌ها تعداد بازی‌های مشابهی انجام خواهند داد و نیمه دوم مارکت پول نسبتاً مساوی بین آن‌ها تقسیم خواهد شد. این سیستم اساساً به باشگاه‌هایی پاداش می‌دهد که در صحنه اروپا بیشتر از همتایان داخلی خود دوام بیاورند.[1]

سیستم مارکت پول به شدت به نفع باشگاه‌های حاضر در «پنج لیگ معتبر» بود، چرا که شبکه‌های پخش ملی آن‌ها بالاترین مبالغ را برای حق پخش لیگ قهرمانان می‌پرداختند. تیمی که در انگلیس چهارم می‌شد و سهم ۱۰ درصدی را می‌گرفت، باز هم می‌توانست از مارکت پول درآمد بیشتری نسبت به قهرمان ملی یک کشور کوچک اروپایی کسب کند که ۱۰۰ درصد از سهمیه داخلی خود را دریافت می‌کرد.[1][3]

این عدم توازن ساختاری، انتقادات مستمری را از سوی باشگاه‌های خارج از بازارهای پخش بزرگ به همراه داشت. آن‌ها استدلال می‌کردند که گره زدن درآمدهای اروپایی به قراردادهای تلویزیونی داخلی، یک الیگارشی مالی را تثبیت می‌کند و رقابت برای جذب استعدادهای برتر را برای تیم‌های کشورهای کوچکتر، فارغ از عملکرد واقعی‌شان در تورنمنت، تقریباً غیرممکن می‌سازد.[2][3]

در پاسخ به این فشارها، یوفا مدل توزیع را برای چرخه ۲۰۲۴-۲۰۲۷ دگرگون کرد. مارکت پول سنتی و رتبه‌بندی ضریب تاریخی در یک «ستون ارزش» (Value Pillar) واحد ادغام شدند که برای فصل ۲۰۲۵/۲۶ ارزشی معادل ۸۵۳ میلیون یورو دارد.[2][3]

ستون ارزش جدید به یک بخش اروپایی و یک بخش غیراروپایی تقسیم می‌شود و سهم بازار پخش داخلی یک باشگاه را با رتبه‌بندی‌های ضریب پنج‌ساله و ده‌ساله یوفا ترکیب می‌کند. در حالی که ضریب تناسب دقیق ۴۰-۳۰-۲۰-۱۰ به نفع یک سیستم رتبه‌بندی ۳۶ تیمی کنار گذاشته شده است، اصل بنیادین همچنان پابرجاست: ردپای تجاری و شجره‌نامه تاریخی هنوز هم بخش عظیمی از ثروت فوتبال اروپا را دیکته می‌کنند.[2][3][4]