شناسایی باکتری‌های مقاوم به چند دارو در هوای یک درمانگاه در آفریقای جنوبی

پژوهشگران دانشگاه ژوهانسبورگ باکتری‌های گروه ESKAPE را که به چندین دارو مقاوم هستند، در هوای یک درمانگاه پررفت‌وآمد در مرکز شهر در آفریقای جنوبی شناسایی کرده‌اند. این پاتوژن‌ها که به فرار از درمان‌های معمول پزشکی مشهورند، بقای هشداردهنده‌ای در برابر هر دو دسته آنتی‌بیوتیک‌های خط اول و خط آخر نشان داده‌اند.[1][2]

این پژوهش که در سال ۲۰۲۶ در نشریه Indoor Air منتشر شده، شامل نمونه‌برداری از هوای این درمانگاه به‌منظور ثبت باکتری‌های معلق و سنجش میزان بقای آن‌ها در برابر داروهای گوناگون بوده است. نتایج مشخص کرد که ۸۰.۵ درصد از ایزوله‌های گرم‌منفی پس از مواجهه با داروی کولیستین زنده ماندند.[1][2]

کولیستین دارویی بسیار سمّی است که صرفاً برای شرایط بحرانی و پس از بی‌اثر بودن تمامی گزینه‌های درمانی دیگر نگه داشته می‌شود؛ از این رو، بقای بالای باکتری‌ها در برابر آن نگرانی‌های جدی بالینی به وجود می‌آورد. این یافته نشان‌دهنده یک نقطه ضعف اساسی در محیط‌های بهداشتی و درمانی است؛ جاهایی که بیماران برای مراقبت‌های معمول روزمره گرد هم می‌آیند.[2]

دکتر لی هاینه، نویسنده ارشد این پژوهش و محقق در مرکز پژوهش‌های آب و بهداشت این دانشگاه، توضیح می‌دهد: «این باکتری‌ها مهارت بسیار بالایی در ایجاد عفونت دارند. آن‌ها به‌ویژه پیوند نزدیکی با عفونت‌های بیمارستانی و درمانگاهی دارند.»[1]

گروه‌های آسیب‌پذیر در معرض خطر

گروه باکتریایی ESKAPE از ۶ پاتوژن با بیماری‌زایی بالا تشکیل شده است: انتروکوکوس فاسیوم، استافیلوکوکوس اورئوس، کلبسیلا پنومونیه، اسینتوباکتر بومانی، سودوموناس آئروژینوزا و گونه‌های انتروباکتر. این باکتری‌ها عاملان اصلی عفونت‌های دستگاه تنفسی تحتانی از جمله برونشیت و ذات‌الریه محسوب می‌شوند.[2]

در نمونه‌های گرفته‌شده از این درمانگاه در ژوهانسبورگ، پژوهشگران به الگوهای ویژه‌ای از مقاومت پی برده‌اند که روش‌های درمانی استاندارد را با اختلال مواجه می‌کند. در میان باکتری‌های گرم‌منفی ESKAPE مورد آزمایش، مقاومت بسیار نگران‌کننده‌ای در برابر داروهای خط اول و خط آخر ثبت شد.[2]

حضور هوابرد این عوامل بیماری‌زا تهدیدی مستقیم و جدی برای بیمارانی است که از سیستم ایمنی ضعیفی برخوردارند. آفریقای جنوبی در حال حاضر با یکی از بالاترین نرخ‌های عفونت هم‌زمان اچ‌آی‌وی و سل در جهان روبه‌روست و همین امر موجب شده بخش بزرگی از جمعیت هنگام مراجعه به مراکز درمانی، به‌شدت در معرض عفونت‌های حاد تنفسی باشند.[1]

هاینه در این باره می‌گوید: «موفقیت درمان با آنتی‌بیوتیک وابسته به عملکرد درست سیستم ایمنی است.» او یادآور می‌شود که بدن باید در کنار دارو تلاش کند تا باکتری‌ها مهار شوند: «بدون یک سیستم ایمنی فعال، درمان ممکن است طولانی یا حتی ناموفق باشد.»[1]

هاینه می‌افزاید: «اگر بیماران دچار نقص ایمنی باشند، خطر مرگ بر اثر ذات‌الریه ناشی از سویه مقاوم به چند داروی این باکتری‌ها افزایش می‌یابد؛ چرا که این پاتوژن‌ها به‌راحتی می‌توانند وارد جریان خون شده و به سپسیس منجر شوند.»[1]

سرایت آلودگی به بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان

خطر عفونت‌های غیرقابل‌درمان فقط به درمانگاه‌های سرپایی محدود نمی‌شود و بخش‌های بسیار حساس بیمارستانی را نیز در بر می‌گیرد. در مطالعه مرتبط دیگری که در سال ۲۰۲۶ در نشریه Infection Prevention in Practice چاپ شد، همین تیم پژوهشی توانستند باکتری‌های ESKAPE را در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان (NICU) یک بیمارستان دولتی در همان شهر شناسایی کنند.[2]

این تیم به سرپرستی پروفسور توبیاس برنارد، مدیر مرکز پژوهش‌های آب و بهداشت، صدها نمونه سواپ از سطوح دستگاه‌های انکوباتور جمع‌آوری کردند. آن‌ها همچنین از مایع شست‌وشوی دست‌های پرستاران، پزشکان، کارمندان اداری و نیروهای خدماتی بخش NICU نمونه‌برداری کردند.[2]

بررسی‌ها نشان داد که بیش از ۸۵ درصد باکتری‌های ESKAPE به‌دست‌آمده از بخش نوزادان، مقاوم به چند دارو دسته‌بندی می‌شوند. وجود این پاتوژن‌ها روی انکوباتورها و دست کارکنان نشان می‌دهد که سویه‌های مقاوم با چه سرعتی می‌توانند در محیط درمانی جا‌به‌جا شوند.[2]

نوزادان بستری در بخش مراقبت‌های ویژه هنوز سیستم ایمنی کاملی ندارند و هرگونه تماس با باکتری‌های مقاوم به چند دارو می‌تواند برای آن‌ها تهدید جانی به همراه داشته باشد. بالا بودن نرخ مقاومت دارویی گویای آن است که پروتکل‌های معمول نظافت و ضدعفونی ممکن است برای ریشه‌کنی سرسخت‌ترین سویه‌ها کارایی لازم را نداشته باشند.[1][2]

بازنگری بنیادین در روش‌های کنترل عفونت

پژوهشگران این دو مطالعه مرتبط، به‌منظور مقابله با گسترش این ابرمیکروب‌های معلق در هوا و سطوح، خواستار بازنگری بنیادین مراکز درمانی در پروتکل‌های ایمنی خود شده‌اند. هاینه پیشنهاد کرده است که پایش منظم آلودگی‌های هوابرد باکتریایی و قارچی به یک دستورالعمل استاندارد و اجباری در کنترل عفونت بیمارستانی تبدیل شود.[2]

این درمانگاه و بخش NICU مورد مطالعه، نمونه‌هایی از مراکز درمانی متعددی در سراسر جهان هستند که برای کاهش ابتلای بیماران به عفونت‌های تنفسی تحتانی در حین دریافت درمان تلاش می‌کنند. نتایج این مطالعات بحران روزافزون مقاومت ضدمیکروبی در جهان را یادآوری می‌کند؛ پدیده‌ای که در آن خود محیط درمانی به بستری برای حفظ و تکثیر ابرمیکروب‌ها بدل می‌شود.[1]